Όλοι μα όλοι σχεδόν διερωτώνται, γιατί ο βασικός «σύμμαχος» των ΗΠΑ, η Μεγάλη Βρετανία δεν υποστηρίζει, για πρώτη φορά, τον βασικό ιστορικό τους συνεργάτη. Σ’ αυτή την κρίση όχι μόνο δε θέλει να εμπλακεί βοηθώντας τις ΗΠΑ αλλά κάνει ό,τι είναι δυνατό για να μην ακουστεί καθόλου. Και η απάντηση είναι στην ιστορία…
Η ιστορία του πετρελαίου στον Περσικό Κόλπο μοιάζει σχεδόν με σενάριο που γράφτηκε αργά, σε βάθος εκατομμυρίων ετών, και εκτελέστηκε βίαια μέσα σε λίγες δεκαετίες. Πολύ πριν αποκτήσει αξία, η περιοχή γύρω από τα Στενά του Ορμούζ ήταν μια τεράστια ρηχή θάλασσα. Εκεί, οργανική ύλη από θαλάσσιους μικροοργανισμούς, φύκη και πλαγκτόν θάφτηκε κάτω από στρώματα ιζημάτων. Με την πίεση και τη θερμοκρασία να αυξάνονται σταδιακά σε βάθος εκατομμυρίων ετών, η ύλη αυτή μετατράπηκε σε υδρογονάνθρακες. Οι γεωλογικές δομές της περιοχής, κυρίως οι λεγόμενες «παγίδες» σε πτυχώσεις πετρωμάτων, κράτησαν το πετρέλαιο εγκλωβισμένο, δημιουργώντας μερικά από τα πλουσιότερα κοιτάσματα στον κόσμο.
Όταν το 1908 στο Ιράν έγινε η πρώτη μεγάλη ανακάλυψη, κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει ότι οι πόλεμοι θα ήταν για τον έλεγχο του «μαύρου χρυσού». Η περιοχή μπήκε απότομα στον παγκόσμιο ενεργειακό χάρτη. Μέχρι τότε, οι μεγάλες δυνάμεις βασίζονταν κυρίως στον άνθρακα. Με την εμφάνιση του πετρελαίου, η βιομηχανία, η ναυτιλία και κυρίως οι στρατοί άρχισαν να αλλάζουν καύσιμο. Το πετρέλαιο έγινε γρήγορα στρατηγικό αγαθό.
Στο σημερινό λοιπόν Ιράν, την αρχή την κάνει ο Βρετανός επιχειρηματίας – και όχι μόνο – William Knox D’Arcy, που χρηματοδοτεί τις πρώτες έρευνες που οδηγούν στην ανακάλυψη του πρώτου μεγάλου κοιτάσματος στη Μέση Ανατολή. Η ανακάλυψη αυτή δίνει ζωή στην Anglo-Persian Oil Company, που αργότερα μετονομάστηκε σε BP και αποτέλεσε τον βασικό παίκτη στην περιοχή για δεκαετίες. Εκείνη την περίοδο, η εκμετάλλευση γινόταν σχεδόν αποκλειστικά από δυτικές εταιρείες, με τις τοπικές χώρες να έχουν περιορισμένο έλεγχο. Κοινώς οι Βρετανοί, άνοιξαν την στρόφιγγα του Ιράν, τους εκμεταλλεύτηκαν και αποχώρησαν κάνοντας «λίμπα» την περιοχή. Όπως καταλαβαίνουμε, οι Βρετανοί σε καμία περίπτωση δε θέλουν να «τα βάλουν εκεί που έτρωγαν».
Η δεύτερη πράξη γράφτηκε τη δεκαετία του ’30. Από το Μπαχρέιν μέχρι τη Σαουδική Αραβία, οι ανακαλύψεις διαδέχονταν η μία την άλλη. Το 1938, τα κοιτάσματα στη Σαουδική Αραβία άλλαξαν οριστικά την ισορροπία. Οι αραβικές χώρες από περιφερειακοί παίκτες μετατράπηκαν σε βασικούς προμηθευτές ενέργειας για τη Δύση.
Τη δεκαετία λοιπόν του ’30, μπαίνουν δυναμικά στο παιχνίδι οι αμερικανικές εταιρείες. Δεν ήταν «κοροϊδα» οι Αμερικάνοι να μη βάλουν το χέρι στο ξένο «μέλι». Στη Σαουδική Αραβία, μπήκε η Standard Oil of California, που αργότερα εξελίχθηκε σε Chevron – ναι η δική μας που θα ψάξει στην Κρήτη και ανακαλύπτει μεγάλα κοιτάσματα δημιουργώντας τη βάση για τη μετέπειτα Saudi Aramco. Παράλληλα, εταιρείες όπως η ExxonMobil και η Shell αποκτούν σημαντική παρουσία σε όλη την περιοχή του Κόλπου.
Το πέρασμα από τα Στενά του Ορμούζ απέκτησε τεράστια σημασία, καθώς από εκεί άρχισε να περνά σταδιακά μεγάλο μέρος της παγκόσμιας παραγωγής.
Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η εξάρτηση της παγκόσμιας οικονομίας από το πετρέλαιο εκτοξεύθηκε. Στη δεκαετία του ’70 ήρθε η πρώτη μεγάλη κρίση. Το 1973, με το εμπάργκο των αραβικών χωρών, οι τιμές σχεδόν τετραπλασιάστηκαν μέσα σε λίγους μήνες. Το βαρέλι από περίπου 3$ έφτασε κοντά στα 12$. Ήταν η πρώτη φορά που η Δύση συνειδητοποίησε πόσο ευάλωτη είναι. Λίγα χρόνια μετά, το 1979, η Ιρανική Επανάσταση προκάλεσε νέο σοκ. Οι τιμές ξεπέρασαν τα 35 δολάρια, που σε σημερινές τιμές αντιστοιχούν σε πολύ υψηλότερα επίπεδα.
Οι κρίσεις δεν σταμάτησαν εκεί. Ο Πόλεμος του Κόλπου το 1990, με την εισβολή του Ιράκ στο Κουβέιτ, οδήγησε το πετρέλαιο πάνω από τα 40$. Το 2008, μέσα σε ένα περιβάλλον έντονης ζήτησης και γεωπολιτικών εντάσεων, η τιμή άγγιξε τα 147 δολάρια το βαρέλι, ιστορικό ρεκόρ. Πιο πρόσφατα, στον πόλεμο της Ουκρανίας, το Brent ξεπέρασε ξανά τα 120$, επαναφέροντας μνήμες παλαιότερων κρίσεων.
Σε όλες αυτές τις φάσεις, ένα σημείο παραμένει σταθερό. Τα Στενά του Ορμούζ. Περίπου το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου διακινείται από εκεί καθημερινά. Κάθε ένταση στην περιοχή μεταφράζεται σχεδόν αυτόματα σε αύξηση τιμών. Οι αγορές δεν περιμένουν καν την πραγματική διακοπή ροών. Αρκεί ο φόβος.
Η παγκόσμια διάσταση είναι ξεκάθαρη. Το πετρέλαιο δεν είναι απλώς ένα εμπόρευμα. Είναι η βάση της σύγχρονης οικονομίας. Από τις μεταφορές μέχρι τη βιομηχανία και την ενέργεια, επηρεάζει τα πάντα. Για αυτό και κάθε κρίση στην περιοχή του Κόλπου έχει αλυσιδωτές συνέπειες, από τον πληθωρισμό μέχρι την ανάπτυξη.
Και κάπως έτσι, μια γεωλογική διαδικασία που ξεκίνησε πριν από εκατομμύρια χρόνια, κατέληξε να καθορίζει τις ισορροπίες του 20ού και του 21ου αιώνα. Το πετρέλαιο στον Περσικό Κόλπο δεν είναι απλώς φυσικός πόρος. Είναι εργαλείο ισχύος, αιτία συγκρούσεων και ταυτόχρονα κινητήριος δύναμη της παγκόσμιας οικονομίας.
