Όταν η μεγάλη πλατφόρμα αγορών με δόσεις Klarna ανακοίνωσε το 2024 ότι θα αντικαθιστούσε εκατοντάδες εργαζόμενους στην εξυπηρέτηση πελατών με ένα chatbot τεχνητής νοημοσύνης, φάνηκε σαν άλλο ένα χτύπημα στους εργαζομένους από την αδυσώπητη πορεία της αυτοματοποίησης. Η σουηδική εταιρεία υποστήριξε ότι η κίνηση θα εξοικονομούσε εκατομμύρια δολάρια και χαιρετίστηκε με θέρμη η αποτελεσματικότητα της στρατηγικής της. Έναν χρόνο αργότερα, όμως, οι καταγγελίες πελατών για την υποβάθμιση της εξυπηρέτησης ήταν καταιγιστικές και η εταιρεία αναδιπλώθηκε. Η Klarna άρχισε να προσλαμβάνει εργαζόμενους με ένα μοντέλο που ο διευθύνων σύμβουλός της, Σεμπάστιαν Σιεμιατκόφσκι, περιέγραψε ως «μοντέλο τύπου Uber». Η τεχνητή νοημοσύνη αναλαμβάνει τις απλές εργασίες και οι άνθρωποι καλούνται να παρέμβουν μόνο όταν τα πράγματα γίνονται περίπλοκα. Και κάπως έτσι αντιμετωπίζουμε το νέο μεγάλο θέμα της εργασίας, όχι για το αν θα συνεχίσουν να υπάρχουν οι άνθρωποι ως εργαζόμενοι.
Η περιστασιακή εργασία εξαπλώνεται
Ο όρος gig economy γεννήθηκε από τον χώρο της μουσικής, όπου οι καλλιτέχνες έκλειναν μεμονωμένες εμφανίσεις, τα γνωστά gigs. Σήμερα περιγράφει ένα μοντέλο εργασίας που βασίζεται σε βραχυπρόθεσμες συμβάσεις, εξωτερικούς συνεργάτες και εργασία κατά παραγγελία. Για περισσότερο από μία δεκαετία, η gig economy συνδέθηκε κυρίως με εταιρείες όπως η Uber, η DoorDash και η Instacart. Οι εργαζόμενοι είχαν την υπόσχεση της ελευθερίας, της αυτονομίας και της ευελιξίας. Στην πράξη, όμως, εκατομμύρια άνθρωποι βρέθηκαν να εργάζονται χωρίς άδειες, χωρίς ασφάλιση, χωρίς κατώτατο μισθό και χωρίς καμία ουσιαστική προστασία. Η κοινωνιολόγος της εργασίας Αλεξάντρεα Ρέιβενελ, συγγραφέας του βιβλίου Hustle and Gig: Struggling and Surviving in the Sharing Economy, περιγράφει αυτή τη μετάβαση ως τη σταδιακή αποσύνθεση της έννοιας της καριέρας. Η σταθερή επαγγελματική πορεία μετατρέπεται σε θέση εργασίας και τελικά σε αποσπασματικές εργασιακές αποστολές. Οι οικονομολόγοι διαφωνούν για το πόσες θέσεις εργασίας θα εξαφανιστούν, αλλά συμφωνούν πως η τεχνητή νοημοσύνη θα αναλάβει μεγάλα τμήματα σχεδόν κάθε επαγγέλματος. Αυτό επιτρέπει στις επιχειρήσεις να διατηρούν όλο και λιγότερους μόνιμους υπαλλήλους και να καλύπτουν τις υπόλοιπες ανάγκες μέσω ενός στρατού περιστασιακά απασχολούμενων συνεργατών.
Οι εργαζόμενοι της τεχνητής νοημοσύνης
Σύμφωνα με την διεθνή πλατφόρμα freelance εργασίας, την Upwork, περίπου 60 εκατομμύρια Αμερικανοί, δηλαδή το 39% του εργατικού δυναμικού των ΗΠΑ, εργάζονται ήδη, ως ελεύθεροι επαγγελματίες ή με βραχυπρόθεσμες συμβάσεις. Η διεθνής εταιρεία ανάλυσης δεδομένων Statista εκτιμά ότι ο αριθμός αυτός θα φτάσει τα 86 εκατομμύρια έως το 2027, δηλαδή σχεδόν το μισό αμερικανικό εργατικό δυναμικό. Η ταχύτερη εξάπλωση της, μάλιστα, δεν καταγράφεται πλέον στους οδηγούς ή στους διανομείς, αλλά στους εργαζόμενους της γνώσης. Εξυπηρέτηση πελατών, προγραμματισμός, νομικές υπηρεσίες, οικονομική ανάλυση, συγγραφή και δημιουργικό περιεχόμενο εγκαταλείπουν σταδιακά τη σταθερή απασχόληση και υιοθετούν τη λογική της gig εργασίας. Η εταιρεία τεχνητής νοημοσύνης Mercor προσέλαβε περισσότερους από 30.000 εξωτερικούς συνεργάτες μέσα στο 2025 για να εκπαιδεύσουν συστήματα AI για λογαριασμό μεγάλων τεχνολογικών εταιρειών. Ανάμεσά τους βρίσκονται γιατροί, τραπεζίτες, δικηγόροι και ερευνητές υψηλής εξειδίκευσης. Στα όρια του μεγάλου δράματος είναι διαπίστωση πως επαγγελματίες υψηλού γνωστικού επιπέδου, πληρώνονται για να εκπαιδεύσουν τα συστήματα ΑΙ, που αργότερα θα μπορούν να τους εξαφανίσουν!
Δικηγόροι, συγγραφείς, αναλυτές ως freelancers ανάγκης
Η Μέρι Γκρέι, ερευνήτρια της Microsoft Research και μια από τους συγγραφείς του βιβλίου Ghost Work, λέει ότι η gig economy δεν γεννιέται από την τεχνολογική πρόοδος αλλά από την σε κυνικό σημείο μείωση του κόστους εργασίας. Η διεθνής οργάνωση ανθρωπίνων δικαιωμάτων Human Rights Watch, σε πρόσφατη διεθνή έκθεσή της, περιγράφει δουλειές, φουτουριστικά εφιαλτικές, όπου εκατομμύρια εργαζόμενοι δουλεύουν υπό συνεχή αλγοριθμική επιτήρηση, με ασταθείς απολαβές και χωρίς καμιά ασφάλεια, δικαιώματα, προστασία. Οι πλατφόρμες καθορίζουν αμοιβές, ωράρια και αξιολογήσεις, ενώ οι εργαζόμενοι χαρακτηρίζονται τυπικά ως ανεξάρτητοι επαγγελματίες, χωρίς δικαιώματα. Η κατάσταση αυτή επεκτείνεται πλέον και στην υγεία. Πλατφόρμες όπως οι ShiftMed, CareRev και Clipboard Health έχουν δημιουργήσει αυτό που περιγράφεται ως «Uber για τη νοσηλευτική». Νοσηλευτές ανταγωνίζονται για βάρδιες μέσω εφαρμογών, εργάζονται με χαμηλότερες αποδοχές και συχνά καλούνται να καλύψουν προσωπικά έξοδα εξοπλισμού. Τουλάχιστον 17 πολιτείες των ΗΠΑ αναγνωρίζουν πλέον αυτές τις πλατφόρμες ως τεχνολογικές υπηρεσίες και όχι ως εταιρείες προσωρινής απασχόλησης, περιορίζοντας έτσι στο ελάχιστο, τις υποχρεώσεις τους απέναντι στους εργαζομένους.
Η μάχη για τα εργασιακά δικαιώματα έχει ξεκινήσει και τα συνδικάτα επιστρέφουν
Η αντίδραση έχει ήδη αρχίσει να οργανώνεται και μοιάζει να εξαπλώνεται με σφοδρότητα. Εργαζόμενοι στην υγεία στην Καλιφόρνια κινητοποιήθηκαν κατά της χρήσης τεχνητής νοημοσύνης για τη μείωση του κόστους εργασίας. Υπάλληλοι πληροφορικής του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας προχώρησαν σε συνδικαλιστική οργάνωση, ζητώντας μεγαλύτερο έλεγχο στον τρόπο με τον οποίο εφαρμόζεται η τεχνητή νοημοσύνη. Διεθνείς οργανισμοί εξετάζουν νέες μορφές προστασίας για τους εργαζόμενους των πλατφορμών, ενώ συζητείται ακόμη και η δημιουργία διεθνούς συνθήκης εργασιακών δικαιωμάτων για την ψηφιακή οικονομία. Αν η τεχνητή νοημοσύνη μετατρέψει τα επαγγέλματα σε περιστασιακές δουλειές κατά παραγγελία, τότε η gig economy θα γίνει εφιάλτης. Οι άνθρωποι δεν θα μπορούν να εργαστούν με αξιοπρέπεια, ούτε καν να επιβιώσουν από την εργασία τους, με το δικαίωμα της δουλείας να γίνεται μια ατελείωτη, αγχώδης, αναζήτηση της επόμενης αμειβόμενης ευκαιρίας.
Και όλα αυτά μέσα σε εργοτάξια, όπου οι άνθρωποι θα αξιολογούνται, θα ελέγχονται, θα προσλαμβάνονται από μηχανές. Και θα δουλεύουν για αυτές.
