Για τις οικογενειακές επιχειρήσεις, η μεγαλύτερη δοκιμασία πλέον δεν είναι η ανάπτυξη αλλά η διαδοχή, στοιχείο που αποκτά μεγαλύτερη σημασία όσο ενισχύεται το οικονομικό τους αποτύπωμα. Η Deloitte υπολογίζει ότι περίπου μία στις πέντε μεγάλες επιχειρήσεις διεθνώς είναι οικογενειακή, ενώ το αποτύπωμά τους φτάνει σχεδόν το ένα πέμπτο των παγκόσμιων εταιρικών εσόδων, ή περίπου 21 τρισ. δολάρια.
Η εικόνα αυτή αφορά το ισχυρότερο τμήμα του family business universe, επιχειρήσεις με τζίρο άνω των 100 εκατ. δολαρίων, και δείχνει ότι δεν πρόκειται για ένα περιφερειακό ή παρωχημένο μοντέλο, αλλά για έναν επιχειρηματικό πυλώνα με σημαντική ανθεκτικότητα και συγκρίσιμο παραγωγικό αποτύπωμα. Η ίδια μελέτη προβλέπει αύξηση εσόδων κατά 84% έως το 2030, ταχύτερη από εκείνη των μη οικογενειακών επιχειρήσεων, στοιχείο που ενισχύει την εικόνα ενός μοντέλου που όχι μόνο διατηρεί ισχυρή θέση, αλλά συνεχίζει να εξελίσσεται.
Χτίζονται ευκολότερα brand και εταιρική κουλτούρα
Πίσω από αυτή την ανθεκτικότητα, οι αναλυτές εντοπίζουν μακροπρόθεσμη στρατηγική οπτική, μεγαλύτερη ευελιξία στη λήψη αποφάσεων και ισχυρή εταιρική κουλτούρα. Είναι χαρακτηριστικά που επέτρεψαν σε πολλές οικογενειακές επιχειρήσεις να περάσουν κρίσεις, να αναπτυχθούν διεθνώς και να λειτουργούν με ορίζοντα γενεών και όχι τριμήνων.
Ωστόσο, το περιβάλλον γίνεται πιο απαιτητικό. Η αύξηση του κόστους κεφαλαίου, η γεωπολιτική αβεβαιότητα και οι επενδύσεις σε τεχνολογία, από την αυτοματοποίηση έως την τεχνητή νοημοσύνη, δημιουργούν νέες πιέσεις ακόμη και για ισχυρά οικογενειακά σχήματα. Αν όμως υπάρχει ένα σημείο όπου δοκιμάζεται περισσότερο αυτό το μοντέλο, είναι η μετάβαση ηγεσίας.
Το succession paradox και το 43% κενό διαδοχής
Η Deloitte κάνει λόγο για «succession paradox». Ενώ το 78% των οικογενειακών επιχειρήσεων αναμένει αλλαγή ηγεσίας μέσα στην επόμενη δεκαετία και το 85% θεωρεί τη διαδοχή κρίσιμο θέμα, μόλις το 57% διαθέτει επίσημο πλάνο διαδοχής. Η αντίφαση είναι εμφανής: σχεδόν όλοι αναγνωρίζουν τον κίνδυνο, λιγότεροι όμως προετοιμάζονται ουσιαστικά για αυτόν.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο οργανωτικό. Σε πολλές περιπτώσεις, η επόμενη γενιά δεν θεωρεί δεδομένη την ανάληψη της επιχείρησης, ενώ από την άλλη η παλαιότερη γενιά δυσκολεύεται να αποχωρήσει. Δεν είναι τυχαίο ότι η τρίτη γενιά θεωρείται διαχρονικά το πιο κρίσιμο τεστ αντοχής για μια οικογενειακή επιχείρηση, καθώς εκεί συχνά δοκιμάζονται μαζί συνοχή, διοίκηση και στρατηγική συνέχεια.
Παράλληλα, τίθεται όλο και πιο καθαρά ένα στρατηγικό ερώτημα: πρέπει απαραίτητα η διοίκηση να μείνει εντός της οικογένειας; Όλο και περισσότερες επιχειρήσεις απαντούν αρνητικά, επιλέγοντας εξωτερικά στελέχη, ισχυρότερα boards ή θεσμικούς μηχανισμούς διαδοχής. Υπό αυτή την έννοια, η διαδοχή παύει να αφορά μόνο πρόσωπα και μετατρέπεται σε ζήτημα ανασχεδιασμού του ίδιου του επιχειρηματικού μοντέλου.
Το δίλημμα της μετάβασης σε εξωτερικό διοικητικό μοντέλο
Η συζήτηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία και για την Ελλάδα, ιδίως καθώς πολλές μεγάλες οικογενειακές επιχειρήσεις εισέρχονται πλέον σε φάση δεύτερης ή και τρίτης γενιάς. Από το λιανεμπόριο μέχρι τη μεταποίηση, η πρόκληση δεν αφορά μόνο ποιος θα αναλάβει τα ηνία, αλλά αν το επιχειρηματικό μοντέλο μπορεί να περάσει επιτυχώς στην επόμενη φάση ανάπτυξης.
Σε αυτό το πλαίσιο, η μετάβαση δεν αφορά μόνο αλλαγή προσώπων αλλά αλλαγή μοντέλου λειτουργίας, με περισσότερο επαγγελματισμό και ισχυρότερη θεσμική οργάνωση. Ολοένα περισσότερες οικογενειακές επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν τη διαδοχή όχι ως μεμονωμένη αλλαγή προσώπων, αλλά ως αφορμή αναδιοργάνωσης. Η δημιουργία family constitutions, η ενίσχυση advisory boards και η πιο σαφής οριοθέτηση ρόλων μεταξύ μετόχων και διοίκησης αποκτούν μεγαλύτερη σημασία.
Δεν είναι τυχαίο ότι η συζήτηση μετατοπίζεται από το ποιος θα διαδεχθεί τον ιδρυτή, στο πώς θα διασφαλιστεί η συνέχεια του επιχειρηματικού μοντέλου. Για αρκετές επιχειρήσεις, η επιτυχής μετάβαση δεν κρίνεται πλέον μόνο από την επόμενη γενιά, αλλά από το κατά πόσο η εταιρεία μπορεί να λειτουργήσει με πιο θεσμικούς όρους, χωρίς να χάνει τα χαρακτηριστικά που τη διαφοροποίησαν. Ίσως, τελικά, η πραγματική πρόκληση για τις οικογενειακές επιχειρήσεις να μην είναι η διαδοχή γενεών, αλλά η μετάβαση από family-led σε institution-led μοντέλα.
