Η Barbie δεν ήταν ποτέ απλώς μια κούκλα. Ήταν πρότυπο, φαντασίωση, εμπορικό θαύμα και ταυτόχρονα πολιτισμική πρόκληση. Από το 1959, όταν η Ρουθ Χάντλερ την παρουσίασε για πρώτη φορά, η ξανθιά φιγούρα με τις αδύνατες αναλογίες έγινε το πιο αναγνωρίσιμο παιχνίδι στον κόσμο. Πούλησε πάνω από 1 δισ. κούκλες σε περισσότερες από 150 χώρες. Βέβαια, η Barbie ήταν λευκή και ξανθιά μόνο, ώσπου πρόσεξε για πρώτη φορά, πως στις ΗΠΑ, καταρχήν που είναι η έδρα της, υπηρχαν κι άλλες φυλές, πόσο δε στον κόσμο όλο, μόλις το 1968. Τότε η Mattel παρουσίασε τη φίλη της, τη Christie, την πρώτη μαύρη κούκλα στη σειρά. Δεν ήταν η μαύρη Barbie, αλλά ένας δευτερεύων χαρακτήρας στο ροζ τέλειο κόσμο της κυρίαρχής κούκλας. Η πρώτη Barbie ως κεντρική φιγούρα με αφροαμερικανικά χαρακτηριστικά ήρθε το 1980, όταν η εταιρεία λάνσαρε τις Black Barbie και Hispanic Barbie, όχι από ιδεολογική αναθεώρηση, βέβαια, αλλά γιατί πλήθαιναν στις ΗΠΑ τα Λατίνο κοριτσάκια και οι αφροαμερικανίδες που ήθελαν και αυτά παιχνίδια και ήταν τεράστια η αγορά τους. Τη δεκαετία του ’90 και κυρίως μετά το 2010, η Mattel επεκτείνει τη γκάμα με διαφορετικούς τόνους δέρματος, χαρακτηριστικά προσώπου και πολιτισμικές αναφορές. Σήμερα, η Barbie διατίθεται σε δεκάδες αποχρώσεις επιδερμίδας και διαφορετικά εθνοτικά χαρακτηριστικά γιατί πουλά σε όλο τον κόσμο κι ένα κοριτσάκι στη τεράστια Ινδία, για παράδειγμα, αδιαφορεί να παίξει με μια κούκλα γαλανομάτα και ξανθή, που δεν του μοιάζει καθολου.
Όταν η Barbie κατεβαίνει από το βάθρο της ψεύτικης, πιεστικής αφόρητα τελειότητας της
Και η ξανθιά και γαλανή Barbie, όμως, αντιμετώπιζε τα προβλήματά της. Κουβάλησε, νωρίς, μαζί με την επιτυχία και μια βαριά κατηγορία, πως μαθαίνει τα κορίτσια σε ένα σώμα, ένα ιδανικό, έναν κόσμο, που δεν υπάρχει. Η κρίση δεν άργησε να έρθει. Η Barbie κατηγορήθηκε για μη ρεαλιστικά πρότυπα ομορφιάς, για μονοδιάστατη θηλυκότητα, για έναν κόσμο πλαστικής τελειότητας που δεν αντιστοιχεί σε καμία πραγματική γυναίκα. Η Mattel είδε τις πωλήσεις να υποχωρούν μετά το 2012 και την επιρροή της να αμφισβητείται από μια νέα γενιά που ζητούσε κάτι άλλο, κάτι πιο κοντά στην πραγματικότητα. Και τότε ξεκίνησε να προσπαθεί να πείσει πως δεν είναι μόνο αυτό, πως μπορεί καλύτερα. Η αλλαγή της ήρθε σταδιακά, σχεδόν πεισματικά καθυστερημένα. Μόλις το 2016, η Mattel παρουσίασε τρεις νέους σωματότυπους της σουπερ σταρ κούκλας. Είναι πια ψηλή ή μικροκαμωμένη, λεπτή ή με καμπύλες. Η κλασική φιγούρα παρέμεινε, αλλά έπαψε να είναι η μόνη. Η συνέχεια ήταν πιο τολμηρή. Barbie με αναπηρικό αμαξίδιο. Barbie με προσθετικό πόδι. Barbie με λεύκη. Barbie με σκολίωση. Barbie με σύνδρομο Down. Η κούκλα που κάποτε κατηγορήθηκε ότι δείχνει μια γυναίκα που δεν υπάρχει, άρχισε να πλησιάζει εκείνες, τις κανονικές, τις υπαρκτές, που βρίσκονται παντού. Και πάλι η Mattel, έχοντας αργήσει χαρακτηριστικά, κατάλαβε ότι η αναγνώριση δεν είναι ηθική απαίτηση, αλλά ζήτημα του να συνεχίσει να υπάρχει και να κερδίζει στην αγορά.
Από το ιδανικό, ανύπαρκτο σώμα στη πραγματικότητα
Η Barbie με σύνδρομο Down παρουσιάστηκε το 2023, σε συνεργασία με την National Down Syndrome Society. Η λεπτομέρεια δεν είναι τυχαία. Το πρόσωπο, τα χαρακτηριστικά, ακόμη και τα αξεσουάρ σχεδιάστηκαν με βάση ιατρικά και κοινωνικά δεδομένα. Η Barbie με προσθετικό πόδι δεν κρύβει τίποτα. Η τεχνητή επιφάνεια είναι ορατή, κανονική, μέρος της εικόνας. Η Barbie με λεύκη φέρει στο σώμα της τις ανομοιομορφίες που μέχρι πρόσφατα αποκλείονταν από την εμπορική εικόνα της ομορφιάς. Η Barbie σε αναπηρικό αμαξίδιο δεν παρουσιάζεται ως ειδική έκδοση, αλλά ως μία ακόμη Barbie. Η στροφή αυτή συνοδεύτηκε από αποτελέσματα. Το 2023, η Barbie σημείωσε αύξηση πωλήσεων κατά 16%, ενισχυμένη και από την κινηματογραφική επιτυχία της ταινίας της Barbie. Το brand απέκτησε νέα δυναμική, όχι επειδή άλλαξε ριζικά, αλλά επειδή άνοιξε. Η Mattel επένδυσε στη διαφορετικότητα χωρίς να αποσύρει την παλιά εικόνα. Δεν αντικατέστησε την κλασική Barbie. Την περιέβαλε με άλλες εκδοχές. Περισσότερες επιλογές, περισσότερες ταυτότητες, περισσότερες ιστορίες. Αυτό που άλλαξε ήταν το πλαίσιο. Η Barbie δεν παρουσιάζεται πλέον ως μοναδικό πρότυπο, αλλά ως μία από πολλές εκδοχές του γυναικείου σώματος και της γυναικείας εμπειρίας.
Πολιτισμός και όχι μόνο παιχνίδι
Οι κούκλες αυτές δεν απευθύνονται μόνο σε παιδιά. Απευθύνονται σε γονείς, σε κοινωνίες, σε μια δημόσια συζήτηση που εδώ και χρόνια περιστρέφεται γύρω από το ποιος εκπροσωπείται και ποιος μένει εκτός. Η Barbie με σκολίωση ή με λεύκη μπαίνουν στο σπίτι, στο δωμάτιο, στο παιχνίδι. Είναι ψυχολογική στήριξη, συναισθηματική εκπαίδευση, πολιτισμική εξέλιξη, κοινωνική εντάξη. Και εκεί, μακριά από διακηρύξεις και campaigns, αποκτά πραγματική σημασία. Η Mattel ακολουθεί τον κόσμο, που δεν αφορά μόνο στους λευκούς, τέλειους, πανομοιότυπα ίδιους ανθρώπους, αλλά στη διαφορετικότητα, την αναπηρία, το σώμα. Και τελικά, η Barbie άντεξε γιατί άλλαξε. Όχι μία φορά, αλλά πολλές. Από τη γραμματέα και τη νοικοκυρά των πρώτων χρόνων, έγινε αστροναύτης, γιατρός, πρόεδρος. Από ένα εξωπραγματικό, πιεστικό σώμα, έγινε πολλά, διαφορετικά, πραγματικά. Και δεν αφορά μόνο επαγγέλματα ή ρόλους, αλλά το ίδιο το σώμα, την εικόνα, την αποδοχή.
Και η Barbie δεν ζητά πλέον από τα κοριτσάκια να της μοιάσουν. Η ίδια, πια, προσπαθεί να τους μοιάσει.
