Συνηθίσαμε την βεβαιότητα πως τα αεροπλάνα πάντα πετάνε και περισσότερο την αισθηση πως ο κόσμος μας λειτουργεί.
Τα αεροδρόμια φωτίζονται τη νύχτα σαν μικρές πολιτείες που δεν κοιμούνται ποτέ και τα αεροπλάνα φεύγουν και προσγειώνονται με μαθηματική ακρίβεια, ενώ ακόμη και η πιο χαοτική κατάσταση μας, κάποια στιγμή, καταλήγει σε μια πύλη αναχωρήσεων με duty free αρώματα, κυλιόμενους διαδρόμους και βαλίτσες τύπου Rimowa. Τώρα όμως, πάνω από τις οθόνες των departures πλανάται κάτι πολύ πιο βαρύ από μια καθυστέρηση. Το πετρέλαιο. Η Μέση Ανατολή. Οι ενεργειακές ροές. Οι δεξαμενές καυσίμων. Οι αγορές. Η γεωπολιτική νεύρωση ενός κόσμου που μοιάζει να λειτουργεί διαρκώς στο όριο. Και μέσα σε αυτή την ατμόσφαιρα, η Ευρωπαϊκή Ένωση αποφασίζει ότι ο επιβάτης δεν θα πληρώνει αυτόματα το λογαριασμό της κρίσης. Οι αεροπορικές εταιρείες στην Ευρωπαϊκή Ένωση θα συνεχίσουν να αποζημιώνουν τους επιβάτες ακόμη και όταν ακυρώνουν πτήσεις λόγω έλλειψης ή ακριβού καυσίμου. Ο Ευρωπαίος επίτροπος βιώσιμων μεταφορών και τουρισμού, Απόστολος Τζιτζικώστας, ξεκαθάρισε ότι η έλλειψη καυσίμων δεν θεωρείται «έκτακτη περίσταση». Δηλαδή, πολύ απλά, το επιχειρηματικό ρίσκο παραμένει επιχειρηματικό ρίσκο. Δεν βαφτίζεται φυσικό φαινόμενο, ούτε θεομηνία, ούτε κεραυνός εξ ουρανού.
Η ανασφάλεια του ταξιδιού
Για χρόνια, το αεροπορικό ταξίδι υπήρξε το απόλυτο σύμβολο της παγκοσμιοποίησης. Οι low cost αεροπορικές μετέτρεψαν τους ουρανούς σαν σε στάσεις αστικών λεωφορείων και το boarding pass σε καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων. Μόνο που η πανδημία πιο παλιά, οι πόλεμοι, οι πληθωρισμοί και τώρα η ενεργειακή πίεση, ξήλωσαν αυτή τη βεβαιότητα σαν παλιό χαλί αεροδρομίου. Το κόστος των καυσίμων αποτελεί ήδη περίπου το 30% των λειτουργικών εξόδων πολλών αεροπορικών εταιρειών. Με κάθε νέα ένταση στη Μέση Ανατολή, οι τιμές του jet fuel ανεβαίνουν σχεδόν πυρετικά και μαζί τους ανεβαίνει και η πίεση σε έναν κλάδο που λειτουργεί ήδη με ασφυκτικά περιθώρια. Η Lufthansa και η Aer Lingus έχουν ήδη προχωρήσει σε ακυρώσεις πτήσεων λόγω των συνθηκών στην αγορά καυσίμων. Οι εταιρείες μιλούν για πρωτοφανείς πιέσεις. Ο επικεφαλής της AirAsia έφτασε να χαρακτηρίσει την κατάσταση δυσκολότερη ακόμη και από την περίοδο της πανδημίας. Και αυτό κάτι λέει. Η Covid άδειασε τους ουρανούς. Η σημερινή κρίση κρατά τα αεροπλάνα στον αέρα, αλλά με οικονομική ασφυξία μέσα στην καμπίνα.
Η Ryanair πρόλαβε συμφωνίες για φτηνά καύσιμα
Κάπου εδώ όμως αρχίζει και το πραγματικά ενδιαφέρον κομμάτι της ιστορίας. Διότι οι αεροπορικές εταιρείες πια μοιάζουν λιγότερο με μεταφορείς και περισσότερο με χρηματοοικονομικά εργαστήρια υψηλού ρίσκου. Η Ryanair ανακοίνωσε ότι δεν σκοπεύει να ακυρώσει πτήσεις το καλοκαίρι, επειδή έχει κλειδώσει συμβόλαια καυσίμων μέχρι το 2027 σε χαμηλότερες τιμές από τις σημερινές. Με άλλα λόγια, πόνταρε σωστά πριν ξεσπάσει η νέα ενεργειακή καταιγίδα. Ετσι διακοπές ενός ζευγαριού στην Ίμπιζα, η πτήση μιας οικογένειας για Τενερίφη ή ένα ταξίδι εργασίας στη Φρανκφούρτη εξαρτώνται από traders, ενεργειακά futures, στρατηγικά hedge και γεωπολιτικές προβλέψεις. Ο σύγχρονος τουρισμός ακουμπά όλο και περισσότερο πάνω σε λογικές χρηματιστηρίου. Κάποτε, το δράμα του ταξιδιού ήταν μια χαμένη βαλίτσα. Τώρα είναι τα Στενά του Ορμούζ.
Η Ευρώπη με την μεριά του επιβάτη
Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιλέγει πάντως να κρατήσει σκληρή γραμμή απέναντι στις εταιρείες. Και αυτό, όσο γραφειοκρατικό κι αν μοιάζει, λέει πολλά για τη φιλοσοφία της. Ο καταναλωτής δεν μπορεί να μετατρέπεται κάθε φορά στον τελευταίο κρίκο που απορροφά όλους τους κραδασμούς της αγοράς. Ειδικά όταν πολλές αεροπορικές συνεχίζουν να εμφανίζουν επενδυτική επιθετικότητα, νέες παραγγελίες αεροσκαφών και τεράστιες εμπορικές συμφωνίες. Η AirAsia προχώρησε ήδη σε συμφωνία πολλών δισεκατομμυρίων για νέα αεροσκάφη, στέλνοντας μήνυμα ότι η αεροπορία προσαρμόζεται, αλλά δεν υποχωρεί. Και πράγματι, ο κλάδος δεν μοιάζει διατεθειμένος να μικρύνει. Θα γίνει όμως ακριβότερος, πιο σκληρός και πολύ πιο εξαρτημένος από την ενέργεια και την πολιτική ισχύ.
Το Brexit και η διαφορετική βρετανική τακτική
Στο Ηνωμένο Βασίλειο πάντως, η εικόνα μοιάζει ήδη διαφορετική. Παρότι η ευρωπαϊκή νομοθεσία συνεχίζει να εφαρμόζεται και μετά το Brexit, οι βρετανικές αρχές μπορούν πλέον να ακολουθούν πιο χαλαρή πολιτική. Και υπάρχουν ήδη αναφορές ότι εξετάζεται η μείωση των ποινών για ακυρώσεις λόγω καυσίμων. Πίσω από αυτή τη διαφορά κρύβονται δύο διαφορετικοί κόσμοι. Από τη μία, η ευρωπαϊκή εμμονή με την προστασία του καταναλωτή. Από την άλλη, η πιο ελεύθερη αγγλοσαξονική αντίληψη ότι οι αγορές πρέπει να έχουν μεγαλύτερο χώρο κινήσεων σε περιόδους κρίσης. Και κάπως έτσι, ακόμη και μια ακυρωμένη πτήση για κοντινό, μέχρι χθες εύκολο προορισμό…
… καταλήγει να γίνεται μικρό κομμάτι μιας πολύ μεγαλύτερης σύγκρουσης για το πώς θα μοιάζει ο κόσμος τα επόμενα χρόνια.
