Ήθελα συνεχώς να δω ποιος έκανε like ή τι έλεγαν για μένα, ακόμη κι όταν ήξερα ότι με πλήγωνε και κάθε φορά που έλεγα θα προσπαθήσω να βάλω όρια, δεν μπορούσα να σταματήσω…
Στην πολύκροτη δίκης στο Λος Άντζελες τα λόγια της 20χρονης γυναίκας, που είναι γνωστή μόνο ως Κέιλι γίνονται απελπισμένη μαρτυρία για μια ολόκληρη γενιά που δεν ξέρει πως είναι η ζωή έξω απ το διαδύκτιο. Στο εδώλιο δεν κάθεται μόνο ο Μαρκ Ζούκερμπεργκ, η Meta με Facebook ή Instagram και το Youtube, μα όλη η ψηφιακή καθημερινότητα και η πολιτισμική μας κουλτούρα των τελευταίων, κατακλυσμιαίων σε τεχνολογικές εξελίξεις, δεκαπέντε ετών. Στο επίκεντρο βρίσκεται μια 20χρονη γυναίκα, γνωστή δημόσια μόνο ως Κέιλι, η οποία στρέφεται νομικά κατά της Meta και του YouTube, υποστηρίζοντας ότι οι πλατφόρμες ανέπτυξαν μηχανισμούς που ενισχύουν συστηματικά την εξάρτηση ανήλικων χρηστών, με άμεσες συνέπειες στην ψυχική τους υγεία. Η κατάθεσή της νεαρής γυναίκας υπήρξε η καταγραφή της αδιέξοδης πραγματικότητας όλων των παιδιών μας, που μεγάλωσαν μπροστά σε οθόνες. Η πορεία της ζωής της εξελίχθηκε παράλληλα με την άνοδο της οικονομίας της προσοχής, το ότι δηλαδή, ο χρόνος παραμονής μετατρέπεται σε μετρήσιμο επιχειρηματικό κεφάλαιο και η ανθρώπινη προσοχή σε βασικό ψηφιακό προϊόν. Η συγκεκριμένη δίκη εξετάζει στην πράξη αν ο σχεδιασμός των social media μπορεί να θεωρηθεί ουδέτερη τεχνολογική εξέλιξη ή αν η παρατεταμένη χρήση αποτελεί προβλέψιμο αποτέλεσμα επιχειρηματικών επιλογών που στόχευαν στη μέγιστη παραμονή των νεότερων χρηστών online.
Παιδική ηλικία σε αλγόριθμο
Η σχέση της με το YouTube ξεκίνησε στα 6 της χρόνια, όταν κατέβασε την εφαρμογή στο iPod Touch για να παρακολουθεί βίντεο σχετικά με lip gloss collections και το διαδικτυακό παιχνίδι Animal Jam. Δύο χρόνια αργότερα δημοσίευσε το πρώτο της βίντεο με έναν ψηφιακό χαρακτήρα, που τραγουδούσε με ψεύτικη βρετανική προφορά. Μέχρι την ηλικία των 10 ετών είχε ήδη ανεβάσει περίπου 200 βίντεο. Η χρονική αυτή αλληλουχία συμπίπτει με μια κρίσιμη περίοδο για τη βιομηχανία των social media. Μεταξύ 2012 και 2016, η παγκόσμια χρήση κοινωνικών δικτύων από ανηλίκους αυξήθηκε κατά περισσότερο από 70%, ενώ οι πλατφόρμες επένδυαν επιθετικά σε μηχανισμούς engagement με autoplay, ειδοποιήσεις και αλγοριθμική προτεινόμενη ροή περιεχομένου. Ο χρήστης δεν έπρεπε να αναζητά το περιεχόμενο, αλλά το περιεχόμενο έπρεπε να τον βρίσκει. Η Κέιλι με συναισθηματικό κόστος, μαρτύρησε πως «έλεγα θα κλείσω μετά από αυτό, αλλά μετά άρχιζε η αυτόματη αναπαραγωγή και έμενα, κολλημένη, για ώρες». Η φράση αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή όπου η autoplay λειτουργία αποτελεί βασικό μηχανισμό αύξησης watch time, ενός από τους σημαντικότερους δείκτες εσόδων για τις πλατφόρμες.
Likes, αριθμοί και η τεράστια σημασία της αποδοχής
Στην κατάθεσή της, η νεαρή γυναίκα περιέγραψε μια καθημερινότητα που οργανωνόταν γύρω από μετρήσιμη επιβεβαίωση. Δημιουργούσε πολλαπλούς λογαριασμούς για να αυξάνει τα likes, ζητούσε από συγγενείς να αλληλεπιδρούν με τα βίντεό της και χρησιμοποιούσε εφαρμογές bots που υπόσχονταν ψηφιακή δημοφιλία. Όταν οι αριθμοί δεν ανταποκρίνονταν στις προσδοκίες της, η εμπειρία μετατρεπόταν σε προσωπική αποτυχία. «Με έκανε να νιώθω ότι δεν έπρεπε να τα είχα δημοσιεύσει και ότι ήμουν άχρηστη», παραδέχτηκε. Η ψυχολογική διάσταση αυτής της δυναμικής έχει ήδη καταγραφεί σε ερευνητικά δεδομένα. Μελέτη του Pew Research Center δείχνει ότι 46% των εφήβων στις ΗΠΑ δηλώνουν πως τα social media επηρεάζουν αρνητικά την αυτοεκτίμησή τους, ενώ σχεδόν 1 στους 3 συνδέει άμεσα τη διάθεση του με την ανταπόκριση που λαμβάνει online. Οι πλατφόρμες, από την πλευρά τους, επιμένουν ότι οι μετρήσεις αποτελούν ουδέτερα εργαλεία αλληλεπίδρασης και όχι μηχανισμούς ψυχολογικής πίεσης.
Η σύγκρουση δεδομένων και αληθινής εμπειρίας
Το YouTube αμφισβήτησε τη βασική κατηγορία περί εθισμού, παρουσιάζοντας στοιχεία σύμφωνα με τα οποία η Kέιλι χρησιμοποιούσε τις «εθιστικές λειτουργίες» λίγο περισσότερο από ένα λεπτό ημερησίως. Ο δικηγόρος της εταιρείας, Λουίς Λι, δήλωσε στο δικαστήριο ότι «δεν είναι εθισμένη και ποτέ δεν ήταν». Η νομική αντιπαράθεση αποκαλύπτει μια βαθύτερη σύγκρουση ανάμεσα στα δεδομένα χρήσης απέναντι στην βιωμένη εμπειρία. Ο δικηγόρος της κοπέλας, ονόματι Μαρκ Λάνιερ, υποστήριξε ότι μεγάλο μέρος της κατανάλωσης περιεχομένου πραγματοποιούνταν χωρίς σύνδεση σε λογαριασμό, πράγμα συνηθισμένο για ανήλικους χρήστες των πρώτων χρόνων του YouTube. Με άλλα λόγια, το ψηφιακό αποτύπωμα μπορεί να είναι μικρότερο από την πραγματική έκθεση και τι, τελικά, θεωρείται απόδειξη συμπεριφοράς σε ένα περιβάλλον όπου η παρακολούθηση δεν είναι ποτέ πλήρης.
Τα φίλτρα ομορφιάς και μια όλο ψευδαισθησία, αλλόκοτη αισθητική κανονικότητα
Η συγκινησιακή φόρτιση της μαρτυρίας έγινε πιο έντονη όταν ο λόγος έφτασε στα φίλτρα ομορφιάς του Instagram. Η Κέιλι κατέθεσε ότι «από ένα σημείο και μετά, όλες οι φωτογραφίες μου είχαν φίλτρο» και ότι η συνεχής χρήση τους επηρέασε βαθιά την εικόνα που είχε για το σώμα της και τον εαυτό της, με αποτέλεσμα σήμερα να αφιερώνει 3 έως 4 ώρες κάθε πρωί στην εμφάνισή της, έχοντάς το δουλέψει κιόλας. Τα φίλτρα δεν λειτουργούν απλώς ως διακοσμητική επιλογή. Δημιουργούν μια νέα οπτική κανονικότητα, όπου το επεξεργασμένο πρόσωπο γίνεται σημείο αναφοράς της πραγματικότητας. Σύμφωνα με στοιχεία της Dove Self-Esteem Project, 80% των κοριτσιών ηλικίας 13 έως 17 ετών δηλώνουν ότι συγκρίνουν την εμφάνισή τους με εικόνες που γνωρίζουν ότι είναι ψηφιακά αλλοιωμένες. Η φράση που παρουσιάστηκε στο δικαστήριο σε ανάρτηση της Κέιλι και των φίλων της, είναι το «φαινόμαστε χάλια, απλά βάλτε ένα φίλτρο»!
Ψυχική υγεία, ευθύνη και η γραμμή άμυνας των εταιρειών
Η Meta υποστήριξε ότι τα προβλήματα ψυχικής υγείας της νεαρής γυναίκας συνδέονται κυρίως με δύσκολες οικογενειακές συνθήκες και τα παιδικά της χρόνια και όχι με τις πλατφόρμες. Η εταιρεία τόνισε ότι έχει επενδύσει σημαντικά σε εργαλεία ασφαλείας για ανηλίκους, όπως γονικούς ελέγχους και ρυθμίσεις προστασίας εφήβων, αν και πολλά από αυτά δεν υπήρχαν όταν η Κέιλι ξεκίνησε να χρησιμοποιεί τις εφαρμογές. Η πρώην θεραπεύτριά της, που ονομάζεται Βικτόρια Μπερκ, κατέθεσε ότι όταν ρωτήθηκε ποια θα ήταν η «ιδανική ζωή» της, η Κέιλι απάντησε πως θα ήθελε απλώς να είναι πιο όμορφη. Η επιθυμία δεν αφορούσε επιτυχία ή κοινωνική αποδοχή, αλλά φυσική εμφάνιση, στοιχείο που οι ειδικοί συνδέουν όλο και συχνότερα με τη συνεχή έκθεση σε επιμελημένες εικόνες. Η ίδια κατέθεσε ότι προχωρούσε σε αυτοτραυματισμούς, παρουσίαζε έντονη κατάθλιψη και σκέψεις αυτοκτονίας, ενώ ένιωθε αποκομμένη από φίλους, οικογένεια και κάθε ενδιαφέρον ή απασχόληση εκτός οθόνης.
Η γενιά που αδυνατεί να αποσυνδεθεί και δεν ξέρει πως είναι η ζωή εκτός σύνδεσης
Η πιο αντιφατική στιγμή της κατάθεσης της νέας γυναίκας, ήταν η παραδοχή της, πως παρά την πεποίθησή της ότι η ζωή της θα ήταν καλύτερη χωρίς social media, εξακολουθεί να κρύβεται στο μπάνιο της εργασίας της για να περιηγείται στις εφαρμογές και ότι σκέφτεται καριέρα στο marketing των social media. Οι πλατφόρμες αποτελούν, πια, χώρο κοινωνικοποίησης, εργασίας, ταυτότητας, σχέσεων, ερωτικής ζωής και εξάρτησης. Η αποχώρηση ισοδυναμεί συχνά με κοινωνική απουσία. Η παραμονή, με ψυχολογική ένταση. Σύμφωνα με στοιχεία της DataReportal, ο μέσος χρήστης ηλικίας 16 έως 24 ετών περνά περίπου 4 ώρες και 15 λεπτά ημερησίως στα social media παγκοσμίως, ποσοστό αυξημένο κατά 38% μέσα σε μία δεκαετία. Η λεγόμενη «οικονομία της προσοχής» έχει γίνει η μέρα μας, οι σχέσεις μας, η ίδια η ύπαρξη μας. Η δίκη αυτή είναι πέρα από τα πρόσωπα και τις ιστορίες τους. Η υπόθεση της Kέιλι δεν θα κρίνει μόνο την ευθύνη δύο εταιρειών και των βαθύπλουτων δημιουργών τους. Βουτάει στα βαθιά, σκοτεινά νερά του νομικού ανεξερεύνητου, όπου ο τρόπος που μας κάνουν να λειτουργούμε τα social media, μοιάζει με άλλες σκληρές μορφές εθισμού.
Για πρώτη φορά, η γενιά που μεγάλωσε online δεν καταναλώνει παθητικά και τρώει και την κριτική των μεγαλύτερων, αλλά καταθέτει και κατηγορεί ζητώντας ευθύνες και με το δίκιο της.
