Κοινοβιακός, ερημιτικός βίος, βαθιά προσήλωση στη σιωπή, την εσωτερική πειθαρχία, την γαλήνη και την αφιέρωση στην προσευχή για όλο τον κόσμο. Αυτοί είναι οι κανόνες των μοναστηριών σε όλο τον κόσμο, από καταβολής τους.
Και ενώ υπάρχουν και μοναστικά τάγματα όπως οι Γερμανοί Καρτουσιανοί, ή οι Τραπιστές, ή οι Καμαλδολήσιοι της Ραβέννας, που έχουν μόνιμο όρκο σιωπής, ως θεμελιώδες στοιχείο της πνευματικής τους αφοσίωσης, οι υπόλοιποι μονάχοι σε όλο τον κόσμο, γίνονται πιο κοσμικοί και ψηφιακά επικοινωνιακά. Η είδηση από τους ειδυλλιακούς λόφους της Τοσκάνης κάνει τον γύρο του κόσμου. Στο Ερημητήριο Καμαλντόλι, το ευλαβικό μοναστήρι που ιδρύθηκε στις αρχές του 11ου αιώνα, έχει γίνει τώρα πεδίο ψηφιακής αναμέτρησης. Ο ηγούμενος Ιερέας Ματέο Φερράρι, επικεφαλής της εκκλησιαστικής αδελφότητας της Καμαλντόλι, δημοσίευσε πρόσφατα μια επιστολή όπου καλεί τους μοναχούς να αποφεύγουν το Instagram, το TikTok και τις υπηρεσίες streaming όπως το Netflix, καθώς θεωρεί ότι αυτά είναι «ειδικά σχεδιασμένα για να δημιουργούν εθισμό» και αποτελούν βαθιά «πρόκληση για τη μοναστική και θρησκευτική ζωή».
Κάθε κελί, σύμφωνα με τον Φερράρι, πρέπει να παραμείνει τόπος προσευχής και περισυλλογής όχι αίθουσα προβολής ποικίλων τηλεοπτικών θεαμάτων ή ψηφιακός λαβύρινθος. Κοινώς, η ευρύτερη πραγματικότητα, όπου οι ψηφιακές πλατφόρμες έχουν γίνει καθημερινός χώρος αλληλεπίδρασης, επικοινωνίας και ταυτότητας, άλωσε και τα μοναστήρια.
Διαβάστε επίσης: Το TikTok καθορίζει την κατανάλωση
Τα τελευταία χρόνια, οι μοναστικές κοινότητες δεν είναι πλέον τόποι ιερής απομόνωσης, μακριά απ τον κόσμο, άλλα πλήρως ψηφιακά καλωδιωμένοι. Στην ακαδημαϊκή της μελέτη, η Ιζαμπέλ Ζονβό με τίτλο «Facebook as a monastic place? The new use of the internet by Catholic monks» και στοιχεία ήδη, παλιά σε σχέση με τις εξελίξεις, ερεύνησε τη χρήση του διαδικτύου και του Facebook μεταξύ μοναχών σε ευρωπαϊκά μοναστήρια και κατέληξε πως πως πάνω από το 90% των ανδρικών μοναχικών κοινοτήτων στην Αυστρία είχαν τουλάχιστον μια σελίδα στο διαδίκτυο, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό στις γυναικείες κοινότητες ήταν περίπου 58%, ένα στοιχείο που δείχνει την μεγάλη διαφορά στη «ψηφιακή παρουσία» εντός του θρησκευτικού χώρου, ακόμη και πριν την επικράτηση των σύγχρονων μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Η ίδια μελέτη κατέγραψε πως σε αρκετά μοναστήρια στη Γαλλία η πρόσβαση στο διαδίκτυο απενεργοποιείται τις βραδινές ώρες.
Σε άλλες μοναστικές κοινότητες εφαρμόζονται κανόνες αυτοελέγχου για τον χρόνο χρήσης, με τους μοναχούς να αυτοπεριορίζουν την πρόσβαση και την παραμονή τους σε online δραστηριότητες, συνήθως μέχρι 30 λεπτά την ημέρα. Κάποια άλλα μοναστήρια επιβάλλουν ψηφιακή νηστεία για συγκεκριμένες ημέρες της εβδομάδας. Τα παλαιότερα, από το 2013 δεδομένα έδειχναν μια προσεκτική, σχεδόν αμήχανη υιοθέτηση του ψηφιακού κόσμου, που όμως τώρα έγινε έξη επικοινωνίας με τον έξω κόσμο, που απάδει από την ίδια την φύση της παραδοσιακής μοναχικής αρχιτεκτονικής για την ημέρα, το χρόνο, τον λόγο ύπαρξης.
Η έρευνα Factors Predicting Intention to Use Social Network among Buddhist Monks in Bangkok εξέτασε 400 μοναχούς στη Μπανγκόκ και κατέληξε σε εντυπωσιακό συμπέρασμα. Οι παράγοντες που επηρεάζουν την πρόθεση χρήσης social media εξηγούν περίπου το 44% της συνολικής διαφοροποίησης. Με άλλα λόγια, ακόμη και μέσα σε αυστηρά πνευματικά πλαίσια, η τεχνολογία δεν είναι περιθωριακή. Υιοθετείται, διαπραγματεύεται και τελικά ενσωματώνεται, συχνά με βάση το τι θεωρεί αποδεκτό η ίδια η κοινότητα.
Παράλληλα με αυτές τις εσωτερικές χρήσεις, εμφανίζονται και πιο εξωστρεφή παραδείγματα. Υπάρχουν μοναχοί που αξιοποίησαν τις πλατφόρμες για να δημιουργήσουν μαζικές ψηφιακές κοινότητες. Χαρακτηριστική περίπτωση αποτελεί ομάδα μοναχών από μοναστικό κέντρο Theravada στο Τέξας, οι οποίοι πραγματοποίησαν πεζοπορία 3.700 χιλιομέτρων προς την Ουάσινγκτον στο πλαίσιο ειρηνικής δράσης και συγκέντρωσαν περισσότερους από 2.9 εκατομμύρια ακόλουθους στο Facebook και περίπου 1.9 εκατομμύρια στο Instagram! Και έτσι, υπάρχει από τη μία, η προσπάθεια περιορισμού και αυτοπειθαρχίας και από την άλλη, μαζική ψηφιακή απήχηση. Μια δεκαετία βαθιάς μετάβασης, κατά την οποία η τεχνολογία έχει μεταβάλει τον τρόπο με τον οποίο βιώνεται ο κόσμος, ακόμη και σε χώρους που παραδοσιακά ήταν αφιερωμένοι στη σιωπή.
Διαβάστε επίσης: Η Meta θέλει να δημοσιεύουμε στα social media και μετά τον θάνατο
Στην επιστολή του, ο Ματέο Φερράρι χαρακτήρισε τα social media και τις υπηρεσίες streaming ως σχεδιασμένα για να δημιουργούν εθισμό, όπως η διεθνής επιστημονικής συζήτηση επισημαίνει. Μελέτες στον γενικό πληθυσμό δείχνουν ότι ακόμη και 16 ώρες εβδομαδιαίας χρήσης social media από φοιτητές συνδέονται με αισθητή αύξηση αισθημάτων μοναξιάς, ενώ οι εντονότεροι χρήστες εμφανίζουν έως και πάνω από 38% μεγαλύτερη πιθανότητα να δηλώνουν μοναχικοί. Οι μοναχοί δεν αποτελούν αντιπροσωπευτικό δείγμα της κοινωνίας.
Ωστόσο, τα στοιχεία φωτίζουν έναν κοινό μηχανισμό που είναι η αντικατάσταση της εσωτερικής συγκέντρωσης από μια αδιάκοπη ροή εικόνων, ειδοποιήσεων και ψηφιακών ερεθισμάτων. Εκεί όπου άλλοτε υπήρχαν προσευχή και διαλογισμός, τώρα είναι πιο σημαντική η περιβόητη οικονομία της προσοχής. Αυτό που ξεκινά ως πρακτική συζήτηση για το αν ένας μοναχός πρέπει να ανοίγει Instagram ή να βλέπει Netflix φτάνει πολύ μακριά.
Τελικά μπαίνει ξανά σε επαναθεώρηση το τι, πραγματικά, σημαίνει η ίδια η μοναχική ζωή στην ψηφιακή εποχή.
