Στην Ισπανία, με βασιλικό διάταγμα που εγκρίθηκε στα τέλη Ιανουαρίου και προγραμματίζεται να τεθεί σε εφαρμογή τον Απρίλιο, η κυβέρνηση του Πέδρο Σάντσεθ ανοίγει τον δρόμο για τη νομιμοποίηση έως και 500.000 ανθρώπων χωρίς χαρτιά και αιτούντων άσυλο. Η κίνηση παρουσιάζεται ως απάντηση στη δημογραφική πίεση και στις ανάγκες της οικονομίας, όχι ως ρομαντική χειρονομία. Και αυτή ακριβώς η διατύπωση αλλάζει το παιχνίδι, γιατί μεταφέρει τη μετανάστευση από την ηθικολογία στη διαχείριση της πραγματικότητας. Για ένταξη στη διαδικασία απαιτείται απουσία ποινικού μητρώου και απόδειξη ότι ο ενδιαφερόμενος ζούσε στην Ισπανία για τουλάχιστον 5 μήνες ή ότι είχε ζητήσει διεθνή προστασία πριν από τις 31 Δεκεμβρίου 2025. Το μέτρο περνά μέσω βασιλικού διατάγματος, άρα δεν χρειάζεται κοινοβουλευτική έγκριση, ένα θεσμικό bypass που δείχνει βιασύνη, αλλά και επίγνωση ότι ο χρόνος στο δημογραφικό δεν δουλεύει υπέρ κανενός.
Η δημογραφία δεν συγκινείται από συνθήματα
Η Ισπανία έχει ένα οξυμένο πρόβλημα, όπως βέβαια και πολλά άλλα κράτη της Ευρώπης. Οι προβολές του ισπανικού Εθνικού Στατιστικού Ινστιτούτου δείχνουν ότι το ποσοστό των 65 και άνω, που είναι περίπου το 20,4% σήμερα, μπορεί να φτάσει γύρω στο 30,5% περίπου το 2055. Στο ίδιο σενάριο, το μερίδιο των κατοίκων που έχουν γεννηθεί στην Ισπανία μειώνεται σταδιακά, κάτι που φωτογραφίζει έναν πληθυσμό που θα στηρίζεται όλο και περισσότερο στην εισροή ανθρώπων από έξω για να μη συρρικνωθεί λειτουργικά. Ο ΟΟΣΑ, ακόμη πιο ωμά, προειδοποιεί ότι έως το 2060 ο πληθυσμός εργάσιμης ηλικίας στην Ισπανία μπορεί να συρρικνωθεί κατά περίπου 30% με βάση τις προβολές του. Με άλλα λόγια, η χώρα κινδυνεύει να μπει σε μια λούπα αδιέξοδου, με λιγότερους εργαζόμενους, περισσότερες ανάγκες σε συντάξεις και υγεία, μεγαλύτερη πίεση σε παραγωγικότητα και δημόσια οικονομικά. Εκεί, η μετανάστευση παύει να αφορά σε κορώνες περί θεμάτων ταυτότητας, «καθαρού αίματος», ξενοφοβίας και μίσους κατά των μεταναστών και γίνεται θέμα επιβίωσης. Κάποιοι πρέπει να δουλέψουν, να πληρώσουν εισφορές, να στηρίξουν υπηρεσίες που χωρίς προσωπικό καταρρέουν με ολέθριες συνέπειες.
Η νομιμοποίηση, λύση για την αγορά εργασίας
Η ισπανική επιλογή στηρίζεται στην αποδοχή της μεγάλης αλήθειας πως δηλαδή, η οικονομία, ήδη, χρησιμοποιεί αυτούς τους ανθρώπους. Ο ΟΟΣΑ καταγράφει ότι οι μετανάστες στην Ισπανία συγκεντρώνονται σε κλάδους χαμηλής αμοιβής και χαμηλής παραγωγικότητας, όπως γεωργία, φιλοξενία, κατασκευές και οικιακή εργασία, ανεξάρτητα από το μορφωτικό τους υπόβαθρο. Η ίδια έκθεση του ΟΟΣΑ για την ισπανική οικονομία αποδίδει στη μετανάστευση θετική συμβολή στην αύξηση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ, περίπου 0,7 ποσοστιαίες μονάδες ετησίως την περίοδο 2022-2024, ακριβώς επειδή ενίσχυσε την προσφορά εργασίας και στήριξε κρίσιμους κλάδους. Εδώ κρύβεται το lifestyle στοιχείο που συχνά αποφεύγεται να ειπωθεί. Η ευρωπαϊκή καθημερινότητα, η άνεση της υπηρεσίας, η ταχύτητα της εστίασης, η φροντίδα των ηλικιωμένων, η ομαλή λειτουργία μιας πόλης που θέλει να μοιάζει πολιτισμένη και αποτελεσματική, στηρίζονται, ήδη, σε ανθρώπους που δε φαίνονται στα χαρτιά, μιλάνε με προφορά, έχουν γεννηθεί αλλού και βρίσκονται παράτυπα αλλά εργατικά πολύ στη χώρα. Η νομιμοποίηση είναι, στην πράξη, μια προσπάθεια να μετατραπεί η αόρατη εργασία σε θεσμική κανονικότητα με δικαιώματα, αλλά και με υποχρεώσεις.
Από τα δικαιώματα στη σύγκρουση για τον φόβο
Η υπουργός Ένταξης, Κοινωνικής Ασφάλισης και Μετανάστευσης Έλμα Σάιθ χαρακτήρισε την απόφαση «ιστορική», περιγράφοντάς τη ως άρση πρακτικών και γραφειοκρατικών εμποδίων που κρατούσαν χιλιάδες ανθρώπους σε καθεστώς αβεβαιότητας και συχνά εκμετάλευσης. Παράλληλα, δίκτυα δικαιωμάτων όπως το PICUM βλέπουν τέτοιες διαδικασίες ως τρόπο να βγουν άνθρωποι από τις σκιές και να περιοριστεί η εκμετάλλευση που γεννά η παρατυπία. Απέναντι, το Λαϊκό Κόμμα μιλά για pull factor, δηλαδή για τον φόβο ότι τέτοιες νομιμοποιήσεις λειτουργούν ως μαγνήτης, ενθαρρύνοντας περισσότερους ανθρώπους να επιχειρήσουν είσοδο στη χώρα με την προσδοκία μελλοντικής τακτοποίησης και νομιμοποίησης. Στην ίδια γραμμή, προβάλλεται το επιχείρημα της πίεσης στις δημόσιες υπηρεσίες, από την υγεία και την εκπαίδευση μέχρι τη στέγαση, σε μια περίοδο ήδη αυξημένων κοινωνικών ανισοτήτων. Το Vox, ακροδεξιό κόμμα με εθνικιστική και αντιμεταναστευτική ατζέντα, υιοθετεί ακόμη πιο σκληρή στάση, μιλώντας ανοιχτά για μαζικές απελάσεις και επιστροφή σε ένα μοντέλο σκληρού νόμου και τάξης, με το φάντασμα του Φράνκο, να μην έχει πάψει ακόμη να στοιχειώνει πολιτικά κομμάτια της χώρας, όπου η μετανάστευση αντιμετωπίζεται πρωτίστως ως απειλή και όχι ως δημογραφική ή οικονομική πραγματικότητα. Μα, η Ευρώπη γερνά και φοβάται, την ίδια στιγμή και με την ίδια ένταση. Από τη μία, η ανάγκη για εργατικό δυναμικό, από την άλλη, η αγωνία για αλλοίωση και η εμμονή στην εικόνα της ασφάλειας ως υποκατάστατο πολιτικής. Στο ενδιάμεσο, κυβερνήσεις που ξέρουν ότι χωρίς μετανάστευση οι αριθμοί δεν βγαίνουν, αλλά επίσης ξέρουν ότι η δημόσια συζήτηση δεν αντέχει να ακούσει τη λέξη ανάγκη, χωρίς να τη μεταφράσει σε απειλή.
Το ισπανικό στοίχημα και η ευρωπαϊκή αμηχανία
Η Ισπανία δεν ανακαλύπτει ξανά, όπως έχει κάνει την Αμερική, δηλαδή κάτι άγνωστο. Οι νομιμοποιήσεις είναι επαναλαμβανόμενο εργαλείο σε ευρωπαϊκές πολιτικές διαχείρισης παρατυπίας, ακριβώς επειδή η μακρόχρονη παρατυπία δεν εξαφανίζεται με ευχές, αλλά παράγει μια μόνιμη υποκατηγορία ανθρώπων, χρήσιμων στην οικονομία και αόρατων στο κράτος. Το νέο είναι ο τρόπος που η Ισπανία το δένει δημόσια με το δημογραφικό και το ασφαλιστικό. Το μέτρο λειτουργεί σαν παραδοχή ότι η γήρανση δεν αντιμετωπίζεται με ευχές για γεννήσεις, ούτε με ρητορικές τάξης, αλλά με ανθρώπους που εργάζονται εδώ και τώρα. Και επίσης σαν παραδοχή ότι το κράτος προτιμά να εισπράττει εισφορές και να ρυθμίζει εργασιακές σχέσεις, αντί να αφήνει μια παραοικονομία να διογκώνεται, μέχρι να γίνει το πραγματικό pull factor της εκμετάλλευσης. Η νομιμοποίηση δεν είναι μαγικό ραβδί. Δεν λύνει μόνη της τη χαμηλή γονιμότητα, ούτε την κρίση στέγης, ούτε τις κοινωνικές εντάσεις. Αλλά εντάσσει μια υπαρκτή παρουσία σε κανονικότητα.
Και αυτό, για μια χώρα που κοιτάζει την ηλικιακή πυραμίδα της, είναι πολιτική επιλογή με σωτήρια οικονομικά ένστικτα και αντανακλαστικά.
