Πριν από λίγες ημέρες έγινε ευρέως γνωστό μέσα από διάφορες αναρτήσεις, ρεπορτάζ, αλλά και από άρθρο του καθηγητή Αριστείδη Χατζή στην «Κ» ότι το πρόγραμμα «Εμπιστοσύνη στα Αστέρια μας – Trust your Stars», το οποίο είχε ενταχθεί στο Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, ένα έργο ύψους 80 εκατ. ευρώ, ματαιώθηκε λόγω αδυναμίας ολοκλήρωσής του εντός του χρονοδιαγράμματος.
Το εν λόγω έργο αποσκοπούσε στην ενίσχυση της ερευνητικής δραστηριότητας των ελληνικών ΑΕΙ μέσω της χρηματοδότησης ερευνητικών έργων νέων ερευνητών και συμπράξεων ερευνητών διαφορετικών ΑΕΙ. Οπως είχε αποκαλύψει από τις αρχές του καλοκαιριού η «Κ», το πρόγραμμα επιχειρήθηκε να ενταχθεί στο ΕΣΠΑ, αλλά δεν βρέθηκαν τα απαιτούμενα κονδύλια…
Για άλλα προγράμματα, πάντως, υψηλότερου προϋπολογισμού επιδείχθηκε μεγαλύτερη «ζέση» από τους αρμοδίους. Ακόμη και αν επρόκειτο για προγράμματα ενδεδυμένα με «πράσινο» ή φιλεκπαιδευτικό χαρακτήρα, αλλά με κεντρικό στόχο στην πραγματικότητα την τόνωση των πωλήσεων κλάδων του λιανεμπορίου, όπως τα voucher για την αγορά ηλεκτρονικών υπολογιστών και tablet ή τα voucher για την αντικατάσταση κλιματιστικών μηχανημάτων και ψυγείων. Ας σημειωθεί εδώ ότι αθροιστικά οι δύο κύκλοι του προγράμματος «Ψηφιακή Μέριμνα» είχαν προϋπολογισμό περίπου 168,5 εκατ. ευρώ, ενώ το πρόγραμμα «Ανακυκλώνω – Αλλάζω Συσκευή» ξεκίνησε με προϋπολογισμό 150 εκατ. ευρώ για να δοθούν άλλα τόσα στη συνέχεια.
Παρά το γεγονός ότι όλοι μιλούν για την ανάγκη ενίσχυσης της έρευνας, για τη διασύνδεσή της με την παραγωγή, καθώς και για τις επιτυχίες Ελλήνων ερευνητών που ασκούν όμως την έρευνα στο… εξωτερικό, η σκληρή πραγματικότητα των αριθμών έρχεται να επιβεβαιώσει αυτό που όλοι λίγο πολύ γνωρίζουμε και περισσότερο από όλους οι ίδιοι οι άνθρωποι της έρευνας και της επιστήμης: αν και τα τελευταία χρόνια, μετά την οικονομική κρίση, έχουν αυξηθεί οι κρατικοί πόροι που προορίζονται για την έρευνα, αυτοί υπολείπονται σημαντικά του μέσου όρου της Ε.Ε., ως ποσοστό του ΑΕΠ, ενώ το 2025 καταγράφηκε και μείωση σε απόλυτους αριθμούς σε σύγκριση με το 2024.
Σύμφωνα με τα προκαταρκτικά στοιχεία που δημοσίευσε η Eurostat, οι κρατικές πιστώσεις για Έρευνα και Ανάπτυξη υποχώρησαν ελαφρώς στην Ελλάδα το 2025 σε 1,275 δισ. ευρώ από 1,305 δισ. ευρώ το 2024. Σε μια χώρα όπου ποτέ η έρευνα και η ανάπτυξη δεν βρισκόταν στις προτεραιότητες, ακόμη και αυτή η διαφορά των 30 εκατ. ευρώ μεταξύ 2024 και 2025 έχει τη σημασία της. Ως ποσοστό του ΑΕΠ οι κρατικές πιστώσεις για έρευνα και ανάπτυξη διαμορφώθηκαν το 2025 σε 0,51% από 0,55% του ΑΕΠ το 2024 ή σε 123 ευρώ/ κάτοικο από 125,80 ευρώ/κάτοικο το 2024.
Σε επίπεδο Ε.Ε. οι κρατικές πιστώσεις για έρευνα και ανάπτυξη διαμορφώθηκαν το 2025 στο 0,69% του ΑΕΠ από 0,70% το 2024, ενώ ο μέσος ευρωπαϊκός όρος δαπάνης ανά κάτοικο είναι υπερδιπλάσιος από ό,τι στην Ελλάδα, στα 288,9 ευρώ.
Σε δύο χώρες της Ε.Ε. οι κρατικές δαπάνες για έρευνα και ανάπτυξη υπερβαίνουν το 1% του ΑΕΠ: πρόκειται για τη Γερμανία (1,03% και 553,5 ευρώ/κάτοικο) και τη Φινλανδία (1,02% 511 ευρώ/κάτοικο). Αλλες χώρες στις οποίες οι κρατικές δαπάνες για έρευνα και ανάπτυξη αντιστοιχούν σε σημαντικό ποσοστό του ΑΕΠ είναι η Αυστρία (0,94% και 527,4 ευρώ/κάτοικο), η Εσθονία (0,93% και 284 ευρώ/κάτοικο), η Σλοβενία (0,92% και 304,3 ευρώ/ κάτοικο) και η Δανία (0,90% και 627,1 ευρώ/κάτοικο).
Το χαμηλό επίπεδο κρατικών δαπανών για έρευνα και ανάπτυξη στην Ελλάδα γίνεται ακόμη πιο έντονο δεδομένων και των επίσης χαμηλών επιδόσεων του ιδιωτικού τομέα. Αν και το μεγαλύτερο μέρος των δαπανών αυτών στην Ελλάδα χρηματοδοτείται από τις επιχειρήσεις –46,50% ή 1,68 δισ. ευρώ το 2024, σύμφωνα με τα αναλυτικά στοιχεία του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης– η συμμετοχή τους είναι χαμηλή σε σύγκριση με την υπόλοιπη Ε.Ε. Σε επίπεδο Ε.Ε. το 56,72% (στοιχεία 2023) των δαπανών για Ερευνα και Ανάπτυξη χρηματοδοτήθηκαν από τις επιχειρήσεις, με τη συμμετοχή του κράτους να περιορίζεται στο 30,06%.
Πόσα από τα χρήματα που δίνει το ελληνικό κράτος για έρευνα και ανάπτυξη καταλήγουν σε τομείς όπως η υγεία ή η βιομηχανία – τεχνολογία; Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat, το 2025 οι κρατικές πιστώσεις για έρευνα και ανάπτυξη στον τομέα της υγείας ήταν 13,9 ευρώ/ κάτοικο στην Ελλάδα (από 10,4 ευρώ/κάτοικο το 2015) και 13,5 ευρώ/κάτοικο οι αντίστοιχες πιστώσεις στον τομέα της βιομηχανικής παραγωγής – τεχνολογίας.
Η λύση που εξετάζει η κυβέρνηση είναι η δημιουργία ενός αυτόνομου υπουργείου Ανωτάτης Εκπαίδευσης, Έρευνας και Καινοτομίας, με στόχο να σταματήσουν οι δυσλειτουργίες που έχει προκαλέσει η συναρμοδιότητα διαφόρων υπουργείων.
