Ο Χρήστος Γεωργοκωστόπουλος είναι ο πρώτος Κωφός που ολοκλήρωσε διδακτορικό στις Θεωρητικές Επιστήμες. Μιλά στην Φωτεινή Οικονομοπούλου για την έρευνα, τη γλώσσα, την ακαδημαϊκή ζωή και όσα θα ήθελε να έχουν αλλάξει μέχρι να έρθει ο επόμενος.
Ο τίτλος «πρώτος» έχει βάρος, αλλά ο ίδιος προτιμά να τον βλέπει ως σημείο αναφοράς και όχι ως αυτοσκοπό.
Η Διεθνής Εβδομάδα Κωφών, 20-26 Σεπτεμβρίου, γίνεται η αφορμή για μια συζήτηση γύρω από την ακαδημαϊκή έρευνα, την πρόσβαση και τον δρόμο που ανοίγει για τους επόμενους.
Με αφετηρία τη διδασκαλία της Ελληνικής Νοηματικής Γλώσσας και την επαφή του με ακούοντες μαθητές, οδηγήθηκε σταδιακά στην έρευνα, αναζητώντας απαντήσεις που δεν έβρισκε στην ελληνική βιβλιογραφία.
Σήμερα, η γλώσσα, η εκπαίδευση και η επιστημονική έρευνα συναντώνται στη δουλειά του με έναν τρόπο που ξεπερνά τα στενά όρια της ακαδημαϊκής πρωτιάς.
Τι σημαίνει για εσάς το «πρώτος Κωφός διδάκτορας»;
Θα διόρθωνα λίγο τον τίτλο, αλλά όχι για να υποβαθμίσω την πρωτιά. Δεν είμαι ο πρώτος Κωφός Έλληνας διδάκτορας συνολικά. Ο Χρυσόστομος Παπασπύρου είχε προηγηθεί στη γλωσσολογία, στο Αμβούργο, το 1990, και ο Δημήτρης Κουρεμένος στις Θετικές Επιστήμες, το 2020.
Η δική μου πρωτιά είναι διαφορετική: είμαι ο πρώτος Κωφός που ολοκλήρωσε διδακτορικό στις Θεωρητικές Επιστήμες, εξ ολοκλήρου εντός των ελληνικών πανεπιστημιακών δομών.
Αυτό έχει για εμένα ιδιαίτερο συμβολισμό. Δεν θέλω ούτε να διεκδικήσω μια πρωτιά που δεν μου ανήκει ούτε να μικρύνω εκείνη που πραγματικά έχει η δική μου διαδρομή. Κάθε τέτοια διαδρομή ανοίγει λίγο περισσότερο τον χώρο για την επόμενη. Άρα, less “who was first”, more “who’s next?”.
Πότε καταλάβατε ότι η ακαδημαϊκή έρευνα είναι ο δικός σας δρόμος;
Δίδασκα για χρόνια την Ελληνική Νοηματική Γλώσσα (ΕΝΓ) σε ενήλικες σπουδαστές/-τριες και σχεδόν κάθε μάθημα μού γεννούσε ερωτήματα που η ελληνική βιβλιογραφία δεν είχε ακόμη προλάβει να απαντήσει. Υπήρχε, βέβαια, διεθνής βιβλιογραφία για άλλες νοηματικές γλώσσες, αλλά η ΕΝΓ έχει τη δική της φυσιογνωμία και η φυσιογνωμία δεν δανείζεται έτοιμη.
Αυτό που με τραβούσε ιδιαίτερα ήταν οι μηχανισμοί και οι στρατηγικές εκμάθησης που ανέπτυσσαν οι ακούοντες/-ουσες σπουδαστές/-τριές μου: γιατί κάποια γραμματικά φαινόμενα αφομοιώνονταν πιο εύκολα από άλλα, ποιες στρατηγικές δούλευαν στην πράξη και, κυρίως, τι ακριβώς αλλάζει στη γλωσσική επεξεργασία όταν η δεύτερη γλώσσα δεν φέρνει μαζί της μόνο νέο λεξιλόγιο και νέα γραμματική, αλλά και μια διαφορετική τροπικότητα.
Ο αναλυτικός μου χαρακτήρας, ή ας το πούμε πιο τρυφερά, το ανήσυχο πνεύμα μου, δεν συμβιβαζόταν εύκολα με τα κενά. Ήθελε εξηγήσεις, όχι απλώς πρακτικές συνταγές.
Η πρώτη μου έρευνα, στο μεταπτυχιακό, ήταν ίσως η στιγμή που η διττή μου ταυτότητα σταμάτησε να είναι απλώς μια γραμμή στο βιογραφικό και έγινε ερευνητικό πλεονέκτημα. Κατάλαβα, τότε, πως η βιωμένη μου εμπειρία ως Κωφού ανθρώπου και φυσικού χρήστη της ΕΝΓ δεν αντιμάχεται την επιστημονική μεθοδολογία, συνομιλεί μαζί της, και μάλιστα δημιουργικά.
Δεν το έκανα μόνος, βέβαια. Άλλωστε, κανείς δεν γίνεται επιστήμονας μόνος του. Είχα δίπλα μου ανθρώπους που με στήριξαν σε αυτή την πρώτη προσπάθεια και μου έδωσαν απλόχερα τα φώτα τους: τη Γαλήνη Σαπουντζάκη, τον Χρυσόστομο Παπασπύρου, την Αγγελική Τζάννε, τη Μαρία Τζουριάδου και άλλους. Η συνεργασία μαζί τους μού απέδειξε πως το ανήσυχο πνεύμα μου δεν πορευόταν μόνο του, ανήκε ήδη σε μια κοινότητα που σκεφτόταν προς την ίδια κατεύθυνση, απλώς δεν το είχα ακόμα συνειδητοποιήσει. Από εκεί και πέρα, η έρευνα έπαψε να μοιάζει με επιλογή. Έγινε η φυσική συνέχεια μιας αγάπης για τη νοηματική γλώσσα που, απλά, έψαχνε πού αλλού να εκφραστεί.
Ελληνική Νοηματική Γλώσσα: αλλάζει κάτι στη σκέψη, στην αντίληψη και τελικά στην ίδια την παραγωγή γνώσης όταν η γλώσσα που χρησιμοποιεί κανείς είναι οπτικοχωρική;
Δεν θα πήγαινα τόσο μακριά ώστε να ισχυριστώ ότι η γλώσσα καθορίζει τη σκέψη. Μπορεί, όμως, να επηρεάζει ορισμένες συνήθειες προσοχής και οργάνωσης της εμπειρίας. Κάτι τέτοιο γίνεται ιδιαίτερα ενδιαφέρον όταν η ίδια η γλώσσα αξιοποιεί τον χώρο, την κίνηση και την εικονικότητα ως βασικά στοιχεία της οπτικοχωρικής της δομής. Μαθαίνεις, κατά κάποιον τρόπο, να «βλέπεις» τη γραμματική. Όχι μόνο να την ακούς.
Και αυτό περνά και στην ερευνητική ματιά. Όταν έχεις εκπαιδευτεί γλωσσικά να προσέχεις τον τρισδιάστατο χώρο, την κίνηση και το πώς διαφορετικά μέρη του σώματος μπορούν να μεταφέρουν ταυτόχρονα πληροφορία, είναι πιθανό να εντοπίζεις στα δεδομένα πλευρές που σε άλλους δεν έρχονται τόσο εύκολα στο προσκήνιο.
Δεν σημαίνει ότι σκέφτομαι «καλύτερα». Σημαίνει απλώς ότι κοιτάζω από διαφορετική γωνία – και στην επιστήμη αυτή η διαφορετική γωνία δεν είναι θόρυβος που πρέπει να αφαιρεθεί. Μπορεί να γίνει πλεονέκτημα, αρκεί να συνοδεύεται από μεθοδολογική πειθαρχία.
Άλλωστε, καμία ερευνητική ματιά δεν είναι πραγματικά ουδέτερη. Όλοι κοιτάζουμε από κάπου, μέσα από τις δικές μας εμπειρίες και αφετηρίες. Η επιστημονική εντιμότητα δεν είναι να προσποιούμαστε ότι δεν έχουμε οπτική γωνία. Είναι να γνωρίζουμε ποια είναι, να την κάνουμε ορατή και να την υποβάλλουμε στον ίδιο αυστηρό μεθοδολογικό έλεγχο με όλα τα υπόλοιπα.
Μπορεί μια διαφορετική γλώσσα να αλλάξει τον τρόπο που σκεφτόμαστε;
Η ερώτηση αυτή απασχολεί τη γλωσσολογία εδώ και περίπου έναν αιώνα και συνδέεται ιστορικά με την υπόθεση Sapir-Whorf. Η ακραία εκδοχή της, ότι δηλαδή η γλώσσα καθορίζει τη σκέψη, έχει σε μεγάλο βαθμό εγκαταλειφθεί. Η πιο ήπια εκδοχή, όμως, ότι η γλώσσα μπορεί να επηρεάζει τι προσέχουμε, πώς κατηγοριοποιούμε και πώς οργανώνουμε ορισμένες πλευρές της εμπειρίας μας, έχει βρει εμπειρική στήριξη σε συγκεκριμένα πεδία.
Στις νοηματικές γλώσσες αυτό με γοητεύει ακόμη περισσότερο, γιατί η γλώσσα δεν οργανώνεται μόνο γραμμικά στον χρόνο. Αξιοποιεί συστηματικά τον τρισδιάστατο χώρο, την κίνηση, το σώμα και την ταυτόχρονη άρθρωση. Άρα, σου προσφέρει και διαφορετικούς τρόπους να οργανώνεις γλωσσικά το νόημα.
Eδώ μπαίνει κάτι που βρίσκω ιδιαίτερα όμορφο: ο ρυθμός. Συνήθως, όταν ακούμε «ρυθμός», σκεφτόμαστε χρόνο, παλμό, μουσική. Όμως, στους προσωκρατικούς – και ιδιαίτερα στους ατομικούς φιλοσόφους – ο ρυθμός συνδεόταν και με τη μορφή και τη διάταξη, όχι μόνο με τη χρονική περιοδικότητα που συνδέουμε σήμερα με τον ρυθμό. Αυτή η σχέση μορφής και ρυθμού έχει απασχολήσει, από διαφορετικές αφετηρίες, και τη σύγχρονη ελληνική γλωσσολογία, μεταξύ άλλων τη Στέλλα Βέργη, αλλά και τον Χρυσόστομο Παπασπύρου ειδικά σε σχέση με τη νοηματική γλώσσα.
Στη νοηματική αυτό σχεδόν το βλέπεις να συμβαίνει μπροστά σου, κυριολεκτικά. Ο ρυθμός δεν ακούγεται απλώς. Φαίνεται. Βρίσκεται στη ροή της κίνησης, στην επανάληψη, στην παύση, στη μετάβαση από τη μία μορφή στην άλλη.
Γι’ αυτό, όταν μιλώ για γλωσσική σχετικότητα ή για κοσμοείδωλο, δεν εννοώ ότι κάθε γλώσσα φτιάχνει έναν διαφορετικό κόσμο. Εννοώ ότι μπορεί να μας κάνει να προσέχουμε διαφορετικές σχέσεις μέσα στον ίδιο κόσμο. Ίσως αυτό είναι τελικά το κοσμοείδωλο: όχι ένας άλλος κόσμος, αλλά ένας διαφορετικός τρόπος να τον βλέπεις.
Έχετε μελετήσει τι συμβαίνει όταν ακούοντες μαθαίνουν την ΕΝΓ ως δεύτερη γλώσσα και πώς η γλώσσα που ήδη γνωρίζουν «παρεμβαίνει» στη νέα. Υπάρχει κάποιο αντίστοιχο φαινόμενο και στον τρόπο με τον οποίο η πλειονότητα προσπαθεί να κατανοήσει την Κοινότητα των Κωφών;
Ναι, και η αναλογία είναι πιο ακριβής απ’ όσο φαίνεται στην πρώτη ματιά. Στη γλωσσολογία, μιλάμε για language transfer: όταν η πρώτη σου γλώσσα «διαπερνά» τη δεύτερη, μερικές φορές βοηθητικά, συχνά όμως παραπλανητικά. Ένας ακούων που μαθαίνει ΕΝΓ, για παράδειγμα, τείνει αρχικά να «μεταφράζει» νοερά από τα ελληνικά λέξη προς λέξη, αντί να αξιοποιήσει εξαρχής τις οπτικοχωρικές, τρισδιάστατες και ταυτόχρονες δυνατότητες της νέας γλώσσας. Η πρώτη γλώσσα παραμένει ενεργή στο παρασκήνιο. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει, νομίζω, και όταν η ακούουσα πλειονότητα προσπαθεί να κατανοήσει την Κοινότητα των Κωφών. Κανείς δεν προσεγγίζει μια διαφορετική εμπειρία χωρίς προηγούμενες παραδοχές, συνήθειες, εμπειρίες και νόρμες. Κουβαλά, ήδη, ένα πλαίσιο σκέψης δομημένο γύρω από το ακουστικοφωνητικό υπόβαθρο και συχνά προσπαθεί να «μεταφράσει» την Κωφή εμπειρία μέσα από αυτό. Έτσι, μπορεί να βλέπει απουσία εκεί όπου υπάρχει διαφορετικός τρόπος παρουσίας.
Αν μου επιτρέπεται να δανειστώ μεταφορικά τον γλωσσολογικό όρο, θα το έλεγα cultural transfer: την προσπάθεια να κατανοήσουμε το διαφορετικό μέσα από τα σχήματα και τις κατηγορίες που μας είναι ήδη οικεία. Η ακουστική εμπειρία λειτουργεί συχνά ως το βασικό σημείο αναφοράς της κοινωνικής μας αντίληψης, με αποτέλεσμα να δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε μορφές επικοινωνίας και παρουσίας που δεν βασίζονται στην ακοή.
Και όπως στη γλωσσομάθεια, η λύση δεν είναι να «διαγράψεις» την πρώτη σου γλώσσα ή όσα ήδη γνωρίζεις, κάτι τέτοιο είναι αδύνατο και ούτε χρειάζεται. Η λύση είναι η επίγνωση: να ξέρεις ότι κουβαλάς ένα φίλτρο και, όταν χρειάζεται, να μπορείς να το βάζεις για λίγο στο off.
Ο «Deaf Tax» περιγράφει τον επιπλέον χρόνο, την ενέργεια και την προετοιμασία που απαιτείται από έναν Κωφό ακαδημαϊκό για να κάνει αυτό που για έναν ακούοντα θεωρείται αυτονόητο. Πόσο «κοστίζει», τελικά, ο Deaf Tax;
Αν το μετρούσαμε σε χρήμα, θα ήταν εύκολο: θα το έβαζες σε έναν προϋπολογισμό, θα το διεκδικούσες, θα το έπαιρνες πίσω. Το πρόβλημα είναι ότι ο Deaf Tax (φόρος της κώφωσης) πληρώνεται σε ένα νόμισμα που δεν εμφανίζεται σε καμία απόδειξη: χρόνο, ενέργεια, διαρκή εγρήγορση.
Στη δική μου περίπτωση, για κάθε περίοδο έντονης ακαδημαϊκής δραστηριότητας υπήρχε και μια δεύτερη, αόρατη εργασία από πίσω: συντονισμός διερμηνέων, προετοιμασία υλικού, τεχνικά ζητήματα, εξηγήσεις που οι περισσότεροι άλλοι δεν χρειάζεται καν να δώσουν. Στην περίοδο της υποστήριξης της διατριβής μου, αυτό το παράλληλο φορτίο έμοιαζε πραγματικά με μια δεύτερη δουλειά.
Το πιο ύπουλο, όμως, δεν είναι μόνο ο χρόνος. Είναι ότι αυτός ο φόρος δεν εκπίπτει ποτέ. Δεν υπάρχει «φορολογική ελάφρυνση» για την κόπωση, ούτε επιστροφή για τον χρόνο και την ενέργεια που θα μπορούσαν να είχαν επενδυθεί στην ίδια την έρευνα
Οπότε, αν με ρωτάτε πόσο κοστίζει: “The real cost never shows up on paper.” Ιίσως αυτό είναι το σημαντικότερο: αυτός ο φόρος δεν πρέπει να πληρώνεται από το άτομο. Πρέπει να απορροφάται από το ίδιο το σύστημα ως λειτουργικό κόστος της ακαδημαϊκής ζωής, όχι ως προσωπικό βάρος του Κωφού ερευνητή.
Τι αλλάζει όταν οι Κωφοί δεν είναι αντικείμενο έρευνας, αλλά οι ίδιοι ερευνητές;
Αλλάζει το ποιος κρατάει το μολύβι. Για δεκαετίες, οι Κωφοί ήταν το θέμα της πρότασης, αλλά όχι η φωνή που την εκφωνούσε. «Οι Κωφοί έχουν…», «Οι Κωφοί χρειάζονται…», «Οι Κωφοί αδυνατούν…». Πάντα σε τρίτο πρόσωπο, πάντα κάποιος άλλος κρατούσε το μολύβι.
Όταν, λοιπόν, ο Κωφός γίνεται ερευνητής, αλλάζει το πρόσωπο της αφήγησης: περνάμε από το «οι Κωφοί…» στο «παρατηρώ, υποστηρίζω, αμφισβητώ». Από το τρίτο πρόσωπο στο πρώτο – και αυτό δεν είναι απλώς ρητορικό σχήμα. Είναι αυτό που στην επιστημολογία ονομάζουμε epistemic agency: το δικαίωμα όχι μόνο να συμμετέχεις στην παραγωγή γνώσης, αλλά και να έχεις λόγο στο ποια ερωτήματα αξίζει εξαρχής να τεθούν.
Αλλάζει και κάτι πιο λεπτό: ο ερευνητής που κάποτε ήταν «πηγή δεδομένων» τώρα κάνει και μεθοδολογικές επιλογές, φέρνοντας μαζί του μια βιωμένη γνώση που κάποιος που δεν έχει ζήσει την ίδια εμπειρία δεν διαθέτει με τον ίδιο τρόπο. Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια, ότι η βιωμένη εμπειρία αντικαθιστά τη μέθοδο ούτε ότι όποιος δεν τη διαθέτει δεν μπορεί να γνωρίζει βαθιά το πεδίο. Σημαίνει ότι διαφορετικές αφετηρίες μπορούν να κάνουν ορατές διαφορετικές πλευρές του ίδιου φαινομένου.
Εδώ ταιριάζει μια πολύ ελληνική παροιμία: «Έξω από τον χορό πολλά τραγούδια λέγονται». Μπορείς να μελετήσεις έναν χορό, να τον περιγράψεις, να γνωρίζεις σε βάθος τα βήματά του. Το να τον έχεις χορέψει, όμως, σου δίνει και μια διαφορετική γνώση του.
Αυτό, τελικά, δεν είναι μόνο κέρδος για την Κοινότητα των Κωφών. Είναι κέρδος για την ίδια την επιστήμη. Γιατί όταν μελετάς έναν χορό μόνο από την άκρη της πίστας, μπορεί να καταγράψεις με ακρίβεια όλα τα βήματα. Υπάρχει όμως πάντα ο κίνδυνος να σου διαφύγει ο ρυθμός.
Στην ποίηση, όπως έχετε περιγράψει, η νοηματική δεν λειτουργεί απλώς ως εργαλείο προσβασιμότητας. Πού τελειώνει η μετάφραση και πού αρχίζει η ερμηνεία;
Η μετάφραση δοκιμάζεται εκεί όπου η λέξη παύει να αρκεί και η ερμηνεία αρχίζει ακριβώς εκεί όπου πρέπει να αποφασίσεις τι από το ποίημα θα περάσει σε ένα άλλο γλωσσικό και αισθητηριακό σώμα. Στην ποίηση το νόημα δεν είναι ποτέ μόνο αυτό που «λέγεται». Είναι και το πώς λέγεται: ο ήχος, ο ρυθμός, η σιωπή ανάμεσα στις λέξεις, η προσωδία*[1] , η υφολογική χροιά. Άρα, η μετάφραση δεν είναι απλώς αναζήτηση σημασιολογικής ισοδυναμίας. Είναι διαπραγμάτευση ανάμεσα σε μορφή και νόημα.
Στη νοηματική, αυτό το «πώς» δεν αποδίδεται μόνο μέσα από λεξιλογικές αντιστοιχίες ή επιλογές, αλλά αποκτά κυριολεκτικά σώμα. Η ένταση μιας κίνησης μπορεί να κουβαλήσει αυτό που στα ελληνικά θα χρειαζόταν επίθετο, επίρρημα ή σχήμα λόγου. Μια παύση, μια μετατόπιση του βλέμματος ή μια αλλαγή στον ρυθμό μπορεί να λειτουργήσει προσωδιακά ή υφολογικά. Εκεί η μετάφραση σταματά να είναι απλή μεταφορά νοήματος και γίνεται κάτι πιο τολμηρό: ερμηνευτική απόφαση. Εκείνος που αποδίδει το ποίημα πρέπει να αποφασίσει τι θα κρατήσει, τι θα μετασχηματίσει, τι ίσως θα θυσιάσει και τι θα αναδείξει. Ακριβώς όπως συμβαίνει σε κάθε μετάφραση ποίησης, μόνο που εδώ αλλάζει και η τροπικότητα.
Εδώ οφείλω να ξεχωρίσω κάτι σημαντικό. Άλλο η μετάφραση ενός ήδη υπάρχοντος ποιήματος στη νοηματική και άλλο η πρωτότυπη ποίηση που γεννιέται εξαρχής στην ΕΝΓ. Στη δεύτερη περίπτωση δεν υπάρχει «πρωτότυπο» σε άλλη γλώσσα. Δεν μεταφέρεις ένα ποίημα. Το ποίημα γεννιέται ήδη μέσα στον χώρο, στο σώμα, στην κίνηση, στο βλέμμα και στον ρυθμό της νοηματικής. Εκεί έχουμε μια αυτόνομη ποιητική δημιουργία, με τη δική της αισθητική και τη δική της παράδοση. Μια ποίηση που δεν ζητά από το αυτί να ακούσει τον ρυθμό, αλλά από το μάτι να τον δει.
Τι μπορεί να προσθέσει η νοηματική σε ένα έργο τέχνης;
Επίτρεψέ μου να απαντήσω μόνο από τη δική μου οπτική, ως γλωσσολόγος. Η αισθητική κρίση ανήκει πρωτίστως σε όσους δημιουργούν οι ίδιοι τέχνη στη νοηματική, όχι σε μένα.
Αυτό που μπορώ να πω με σιγουριά είναι ότι οι νοηματικές γλώσσες αξιοποιούν με ιδιαίτερα συστηματικό τρόπο τον χώρο (μορφοσυντακτικό και φυσικό) ως μέρος της ίδιας της γλωσσικής τους οργάνωσης. Όταν ένα έργο τέχνης αποδίδεται στη νοηματική, δεν μεταφέρεται απλώς σε ένα άλλο «κανάλι». Αξιοποιεί τα δικά της οπτικοχωρικά και γραμματικά εργαλεία. Και αυτά δεν είναι «διακοσμητικά» στοιχεία πάνω σε ένα ήδη υπάρχον νόημα· είναι αναπόσπαστο μέρος της ίδιας της γλωσσικής δομής μέσα από την οποία το νόημα οργανώνεται.
Με αυτή την έννοια, η νοηματική δεν «προσθέτει» απλώς κάτι εξωτερικό σε ένα έργο τέχνης. Προσφέρει μια διαφορετική γλωσσική αρχιτεκτονική, μέσα από την οποία το ίδιο νόημα μπορεί να οργανωθεί διαφορετικά.
Ποιον δρόμο θα θέλατε να έχει ανοίξει η δική σας διαδρομή;
Θα ήθελα να έχω ανοίξει έναν δρόμο που, κάποια στιγμή, δεν θα φαίνεται καν καινούργιος. Και θα ήθελα από αυτή τη διαδρομή να έχει μείνει πίσω κάτι περισσότερο από ένας τίτλος ή μια προσωπική ιστορία: διαδικασίες, πρωτόκολλα, γνώση και μεγαλύτερη θεσμική ετοιμότητα.
Να μπορεί ένας νεότερος Κωφός άνθρωπος να μπει στο πανεπιστήμιο, στην έρευνα, στη γλωσσολογία ή σε όποιο πεδίο θέλει, χωρίς να χρειάζεται πρώτα να αποδείξει ότι δικαιούται να είναι εκεί. Να μη χρειάζεται να κατασκευάζει μόνος του κάθε φορά τις συνθήκες πρόσβασης, να εξηγεί τα αυτονόητα ή να κουβαλά παράλληλα και το βάρος του «πρώτου».
Δεν με ενδιαφέρει να αφήσω πίσω μου μια ταμπέλα που να λέει «πέρασα από εδώ». Θα προτιμούσα να έχουν αλλάξει λίγο οι ίδιες οι συνθήκες επειδή πέρασα από εδώ και να μη χρειαστεί ο επόμενος να ξεκινήσει από το μηδέν.
Αν σε δέκα χρόνια η δική σας «πρωτιά» δεν είναι πια είδηση, τι θα σημαίνει αυτό για εσάς;
Θα σημαίνει ότι μπορώ επιτέλους να χαλαρώσω. Όσο η «πρωτιά» μου παραμένει είδηση, κουβαλάω και κάτι παραπάνω από τη δουλειά μου, το συμβολικό της βάρος. Αν σε δέκα χρόνια αυτό πάψει, θα σημαίνει πως μπορώ να είμαι απλώς ένας ερευνητής, όχι «ο Κωφός ερευνητής». Και αυτό δεν θα ήταν λήθη. Θα ήταν κανονικότητα, κάτι πολύ πιο πολύτιμο. Δεν θα με ενοχλούσε καθόλου αν σε δέκα χρόνια κανείς δεν θυμάται ποιος ήταν «ο πρώτος». Θα με ενοχλούσε πολύ περισσότερο αν, δέκα χρόνια μετά, εξακολουθούσαμε να ψάχνουμε τον επόμενο.
Τι θα λέγατε σήμερα στον Χρήστο που ήταν μαθητής;
Χρήστο, ξέρω ότι κουράζεσαι. Ξέρω πόσες φορές νιώθεις ότι πρέπει να εξηγήσεις, να αποδείξεις, να χωρέσεις σε έναν κόσμο που δεν σε είχε ακόμη προβλέψει. Θέλω να σου πω κάτι: μην κάνεις το λάθος να θεωρήσεις δικά σου τα όριά του. Θα κουραστείς πολύ περισσότερο απ’ όσο φαντάζεσαι τώρα. Αλλά κάποια μέρα θα δεις ότι αυτό που σήμερα σου μοιάζει βάρος θα γίνει ένα από τα πιο δυνατά σου εργαλεία. Δεν θα το πιστέψεις αν στο πουν τώρα, αλλά θα συμβεί.
Και κάτι ακόμη, ίσως το πιο σημαντικό: δεν χρειάζεται να προσπαθείς τόσο πολύ να χωρέσεις στον κόσμο όπως είναι. Μια μέρα θα βοηθήσεις κι εσύ να αλλάξει λίγο. Δεν θα σου πω να μην ανησυχείς. Θα ανησυχείς έτσι κι αλλιώς. Θα σου πω μόνο ένα πράγμα: κράτα τη νοηματική σφιχτά. Δεν ήταν η γλώσσα που γνώρισες πρώτη στο σπίτι και στα πρώτα χρόνια της ζωής σου. Τη νοηματική τη γνώρισες αργότερα στο νηπιαγωγείο. Κι όμως, θα γίνει η πιο δική σου γλώσσα, εκείνη στην οποία θα νιώθεις πιο φυσικά. Μέσα από αυτήν θα επικοινωνήσεις, θα διδάξεις, θα ερευνήσεις και θα καταλάβεις πολλά πράγματα και για τον εαυτό σου. Και κάποτε θα συνειδητοποιήσεις κάτι: δεν την έμαθες μόνο εσύ. Σε έμαθε κι εκείνη.
