Η ζωή χωρίς που εισιτήρια, καφέδες, αγορές, φιλοδωρήματα γίνονται με ένα άγγιγμα στην οθόνη του κινητού. Καλώς ήρθατε στην Βόρεια Ευρώπη που δεν έχει μετρητά…
Εκατομμύρια άνθρωποι σε Σουηδία, Νορβηγία, Ολλανδία και Φινλανδία δεν χρησιμοποιούν καθόλου μετρητά. Οι χώρες μάλιστα, που έφτασαν πιο κοντά από κάθε άλλη στην εξαφάνιση των μετρητών, προσπαθούν να εξηγήσουν στους πολίτες γιατί καλό είναι να κρατούν λίγα χαρτονομίσματα στο σπίτι. Είναι μια πραγματικότητα πια, που κάποτε θα φάνταζε σαν ένα μεγάλο κοινωνικό πείραμα, αλλά υπάρχουν και πράγματα που ίσως χάνονται όταν σχεδόν κάθε συναλλαγή εξαρτάται από ένα κινητό τηλέφωνο, μια κάρτα, ένα δίκτυο και την ηλεκτρική ενέργεια. Επισήμως, καμία μεγάλη οικονομία δεν έχει καταργήσει πλήρως τα μετρητά. Η Σουηδία και η Νορβηγία, όμως, πλησιάζουν περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη χώρα. Στη Σουηδία, μάλιστα, σύμφωνα με τα στοιχεία του 2025, μόλις το 5% των πολιτών πλήρωσε με μετρητά στην τελευταία αγορά του σε φυσικό κατάστημα. Το αντίστοιχο ποσοστό το 2010 έφθανε το 40%. Αν προστεθούν οι φυσικές κάρτες και όσες χρησιμοποιούνται μέσω κινητού τηλεφώνου, περίπου το 92% των αγορών πραγματοποιείται πλέον με κάρτα. Στη Νορβηγία δε, η έρευνα της κεντρικής τράπεζας την άνοιξη του 2026 έδειξε ότι τα μετρητά αντιστοιχούσαν μόλις στο 3% των πληρωμών στα φυσικά καταστήματα. Το 37% πραγματοποιούνταν ήδη μέσω κινητού τηλεφώνου. Στην Ολλανδία τα μετρητά χρησιμοποιήθηκαν μόλις στο 22% των συναλλαγών το 2024, ενώ στη Φινλανδία το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 27%, τα χαμηλότερα στην ευρωζώνη. Και στις δύο χώρες, περισσότερες από τις μισές πληρωμές στα καταστήματα γίνονται πλέον με κάρτες. Υπάρχουν καταστήματα που δεν δέχονται, καθόλου, μετρητά, μικροπωλητές που διαθέτουν μόνο ψηφιακά τερματικά και άνθρωποι που περνούν ολόκληρους μήνες χωρίς να αγγίξουν ούτε κέρμα.
Τεράστια ευκολία και εξάρτηση
Οι ψηφιακές πληρωμές είναι απλούστερες και πιο ασφαλείς, αφού για να μετακινηθούν χρήματα μέσω κινητό χρειάζεται το ατομικό δαχτυλικό αποτύπωμα ή η αναγνώριση του προσώπου. Στη Σουηδία, η υπηρεσία Swish άλλαξε τις καθημερινές συναλλαγές. Επιτρέπει άμεσες μεταφορές χρημάτων μέσω κινητού ακόμη και για ελάχιστα ποσά. Έτσι, από τον λογαριασμό ενός εστιατορίου μέχρι το εισιτήριο μιας σχολικής εκδρομής, σχεδόν όλα μπορούν να εξοφληθούν μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Οι επιχειρήσεις μειώνουν το κόστος διαχείρισης μετρητών, οι τράπεζες περιορίζουν τις υπηρεσίες φύλαξης και μεταφοράς χαρτονομισμάτων και οι συναλλαγές ολοκληρώνονται ταχύτερα. Παράλληλα, κάθε ηλεκτρονική πληρωμή αφήνει καταγραφή, γεγονός που δυσκολεύει ορισμένες μορφές φοροδιαφυγής και ξεπλύματος χρήματος. Η τεχνολογία έκανε λοιπόν τα μετρητά λιγότερο χρήσιμα και δημιούργησε μια νέα μορφή εξάρτησης. Η κεντρική τράπεζα της Σουηδίας, όμως, ζητά από τους πολίτες να διαθέτουν περισσότερους από έναν τρόπους πληρωμής, να κρατούν και μετρητά στο σπίτι και να τα χρησιμοποιούν κατά διαστήματα, ώστε να παραμένει λειτουργικό ολόκληρο το σύστημα διακίνησής τους. Μια μεγάλη διακοπή ρεύματος, μια κυβερνοεπίθεση, ένα πρόβλημα στις τηλεπικοινωνίες ή μια σοβαρή κρίση μπορεί να ακινητοποιήσει ένα σύστημα που στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά στις ψηφιακές υποδομές. Η Νορβηγία έκανε ένα ακόμη βήμα. Από τον Οκτώβριο του 2024, οι περισσότερες επιχειρήσεις που δέχονται πληρωμές σε φυσικό κατάστημα υποχρεώνονται να αποδέχονται και μετρητά. Από τον Μάιο του 2025 προβλέπονται ακόμη και πρόστιμα για όσους αρνούνται αυτή τη δυνατότητα. Έτσι, οι χώρες που θεωρούνταν πρωτοπόρες στην κατάργηση των χαρτονομισμάτων είναι σήμερα εκείνες που νομοθετούν για να εξασφαλίσουν ότι θα συνεχίσουν να κυκλοφορούν.
Αυτοί που μένουν πίσω
Η μεγαλύτερη πρόκληση μιας σχεδόν cashless κοινωνίας δεν αφορά τις τράπεζες ούτε τα συστήματα πληρωμών, αλλά τους ίδιους του ανθρώπους. Η Riksbank, η κεντρική τράπεζα της Σουηδίας και η παλαιότερη στον κόσμο, αφού ιδρύθηκε το 1668. αναγνωρίζει ότι υπάρχουν πολίτες που είτε δεν μπορούν είτε δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιούν ψηφιακές υπηρεσίες. Η δυνατότητα πραγματοποίησης μιας πληρωμής αποτελεί βασική προϋπόθεση συμμετοχής στην οικονομική και κοινωνική ζωή και για όσους βρίσκονται σε ψηφιακό αποκλεισμό χρειάζονται εναλλακτικές λύσεις. Έρευνα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας έδειξε ότι σχεδόν ένας στους δέκα καταναλωτές χρειάζεται βοήθεια για να πραγματοποιήσει ψηφιακές πληρωμές. Τα μετρητά εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται συχνότερα από τις μεγαλύτερες ηλικίες και η δυνατότητα πληρωμής με χαρτονομίσματα θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική για άτομα άνω των 55 ετών. Ακόμη, κάθε πληρωμή με κάρτα ή κινητό δημιουργεί ψηφιακό αποτύπωμα. Τα μετρητά παραμένουν το μοναδικό μέσο πληρωμής που επιτρέπει μια συναλλαγή χωρίς καταγραφή στο τραπεζικό σύστημα. Σύμφωνα με την ίδια έρευνα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, το 58% των καταναλωτών δηλώνει ότι ανησυχεί για την ιδιωτικότητα των ψηφιακών πληρωμών, ενώ η ανωνυμία εξακολουθεί να θεωρείται το σημαντικότερο πλεονέκτημα των μετρητών. Βέβαια και είναι σίγουρο πως στο τα μετρητά θα εξαφανιστούν ολοκληρωτικά. Μέχρι τότε, όμως, ένα υβριδικό μοντέλο, θα προβλέπει το φυσικό και το ψηφιακό χρήμα να συνυπάρχουν, ή έτσι τουλάχιστον υποστηρίζει η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Και ενώ σχεδιάζεται το ψηφιακό ευρώ, τονίζεται πως δεν προορίζεται για να αντικαταστήσει τα χαρτονομίσματα και τα κέρματα, αλλά να λειτουργήσει παράλληλα με αυτά.
Προς το άμεσο παρόν τουλάχιστον!
